Soman (GD)

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski soman, fluorometylofosfonian pinakolilu
angielski soman, pinacolyl methylphosphonofluoridate
nazwa systematyczna IUPAC 3,3-dimetylobutan-2-ylo metylofosfonofluorydan
oryginalna (niemiecka) Soman, oznaczenie zakładowe Trilon 46
oznaczenie NATO GD
oznaczenia rosyjskie ГД, зоман
numer CAS 96-64-0

Czym jest

Soman jest trzecim środkiem serii G, otrzymanym w 1944 roku przez Richarda Kuhna. Pod względem budowy różni się od sarinu wyłącznie resztą alkoholową: zamiast grupy izopropylowej występuje grupa pinakolilowa pochodząca z alkoholu pinakolinowego.

Ta pozornie niewielka różnica ma dwie konsekwencje o pierwszorzędnym znaczeniu:

Zjawisko starzenia (aging). Kompleks somanu z acetylocholinoesterazą ulega nieodwracalnemu utrwaleniu w czasie liczonym w minutach - dla sarinu proces ten trwa godziny, dla tabunu kilkanaście godzin. Po utrwaleniu enzym nie daje się reaktywować oksymami (pralidoksym, HI-6, obidoksym), co oznacza, że standardowa odtrutka przestaje działać. Praktyczny wniosek dla służb: przy podejrzeniu somanu okno terapeutyczne jest radykalnie krótsze niż przy innych środkach serii G, a profilaktyka pirydostygminą ma znaczenie większe niż leczenie po ekspozycji.

Trwałość pośrednia. Soman jest mniej lotny od sarinu, ale bardziej niż tabun. Stanowi kompromis między zagrożeniem inhalacyjnym a skażeniem terenu.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C7H16FO2P
masa molowa 182,17 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna (czysty); żółtobrunatna przy zanieczyszczeniach
zapach słaby, opisywany jako kamforowy lub siana
temperatura wrzenia ok. 198 °C
temperatura topnienia ok. -42 °C
gęstość 1,02 g/cm3
prężność par (20 °C) ok. 0,4 mmHg - średnia
gęstość par względem powietrza 6,3
rozpuszczalność w wodzie ok. 2 g/100 ml (ograniczona)

Ograniczona rozpuszczalność w wodzie odróżnia soman od sarinu, który miesza się z wodą w każdym stosunku. Skutek praktyczny: soman utrzymuje się na powierzchni wody jako osobna faza i dłużej opiera się odkażaniu wodnemu. Do dekontaminacji konieczne są roztwory alkaliczne z dodatkiem środka powierzchniowo czynnego.

Prekursory i droga wytwarzania

Alkohol pinakolinowy i pinakolon nie mają istotnych zastosowań cywilnych. W odróżnieniu od alkoholu izopropylowego (sarin) czy etanolu, są to substancje niszowe, których zamówienie w ilości przemysłowej praktycznie nie ma legalnego uzasadnienia. Jest to jeden z najsilniejszych pojedynczych wskaźników programu produkcji broni chemicznej w kontroli obrotu.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(1) - alkilofosfonofluorydany (wspólna pozycja z sarinem)
CWC - prekursory alkohol pinakolinowy: wykaz 2, część B, poz. 2B(13)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 1C350 poz. 28 (alkohol pinakolinowy), poz. 39 (pinakolon), poz. 5, 24
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnał zaopatrzeniowy o najwyższej wartości. Ujawnienie alkoholu pinakolinowego lub pinakolonu poza laboratorium badawczym o udokumentowanym profilu wymaga wyjaśnienia. Substancje te występują w obrocie w opakowaniach szklanych lub stalowych o pojemnościach laboratoryjnych; zamówienie w skali beczkowej jest anomalią samą w sobie.

Sygnały w obiekcie

  • aparatura odporna na fluorowodór - jak przy sarinie (nikiel, monel, hastelloy, PTFE);
  • zapasy zarówno difluorku metylofosfonowego, jak i alkoholu pinakolinowego - zestaw jednoznaczny;
  • układ binarny analogiczny do sarinowego, z podmienionym składnikiem alkoholowym.

Objawy narażenia i postępowanie

Obraz kliniczny jak przy pozostałych środkach paralityczno-drgawkowych, z zastrzeżeniem szybkiego starzenia enzymu. Ratownictwo medyczne musi być powiadomione o podejrzeniu somanu, ponieważ zmienia to schemat postępowania: priorytetem jest wczesne podanie atropiny i leków przeciwdrgawkowych, natomiast skuteczność oksymów spada gwałtownie po kilku minutach od ekspozycji.

Wykrywanie

Detekcja polowa jak przy sarinie (papierki M8/M9, IMS, rurki wskaźnikowe). Potwierdzenie laboratoryjne GC-MS; markerem długoterminowym jest kwas pinakolilometylofosfonowy (PMPA) - swoisty wyłącznie dla somanu, co czyni go rozstrzygającym dowodem rodzaju użytego środka.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości wojskowej: klarowna, bezbarwna do jasnożółtej ciecz; niska zawartość wody i wolnych kwasów; obecność stabilizatora aminowego; opakowanie hermetyczne z materiału odpornego na fluorki.

Materiał niepełnowartościowy

  • ciemne zabarwienie, zmętnienie, osad;
  • ostry zapach fluorowodoru - reakcja niedokończona albo rozkład;
  • obecność wody - hydroliza; produkt rozkładu (PMPA) nie ma działania paralityczno-drgawkowego;
  • zawartość alkoholu pinakolinowego wykrywana w produkcie w znacznych ilościach - świadczy o niepełnym przereagowaniu i niskiej wydajności procesu.

Znaczenie prawne. Wytworzenie materiału zdegradowanego nie wyłącza odpowiedzialności - zastosowanie ma usiłowanie nieudolne (art. 13 § 2 k.k.). Odrębnie kwalifikowane jest posiadanie i wytwarzanie samych prekursorów wykazu 1 i 2 CWC.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, obrót środkami masowej zagłady od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycja 1; wykaz 2 część B pozycja 13.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 28 i 39.
  3. Wassenaar Arrangement, Munitions List ML7, 2025.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.