Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | fosforyn trimetylu, trimetylofosforyn |
| angielski | trimethyl phosphite |
| nazwa systematyczna IUPAC | trimetylo fosforyn |
| oznaczenia branżowe | w tekście rozporządzenia skrót DMP (niekonsekwencja - zob. fosforyn dimetylu) |
| numer CAS | 121-45-9 |
Czym jest
Fosforyn trimetylu jest pełnym estrem trójalkilowym kwasu fosforawego - związkiem fosforu trójwiązalnego z trzema resztami metoksylowymi. Różni się od fosforynu dimetylu brakiem reaktywnego wiązania fosfor-wodór; jest nukleofilem fosforowym stosowanym w reakcjach Arbuzowa do wytwarzania fosfonianów.
Klasę estrów fosforynowych i ich zastosowania opisano całościowo w haśle o fosforynie dimetylu. Fosforyn trimetylu ma dodatkowo zastosowanie jako ligand fosforowy w katalizie oraz reduktor w syntezie organicznej. Skala obrotu znaczna, wartość wskaźnikowa niska.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| wzór sumaryczny | C3H9O3P |
| masa molowa | 124,08 g/mol |
| postać | ciecz |
| barwa | bezbarwna |
| zapach | ostry, przenikliwy, charakterystyczny dla fosforynów |
| temperatura wrzenia | 111 °C |
| gęstość | 1,05 g/cm3 |
| rozpuszczalność w wodzie | ograniczona; powolna hydroliza |
| trwałość | dobra; wrażliwy na utlenianie do fosforanu |
| toksyczność własna | umiarkowana; działanie drażniące i podejrzenie działania mutagennego |
Jako związek fosforu trójwiązalnego, fosforyn trimetylu utlenia się tlenem atmosferycznym do fosforanu trimetylu - podobnie jak fosforyny i fosfiny opisane w innych hasłach. Postępowanie wymaga rękawic i ochrony oczu; substancja jest palna, więc należy eliminować źródła zapłonu.
Miejsce w procesie i pozycje pokrewne
- trichlorek fosforu - surowiec wyjściowy;
- fosforyn trimetylu;
- fosforyn dimetylu - CAS 868-85-9 - ester dialkilowy, hasło opisujące klasę;
- metylofosfonian dimetylu (DMMP) - produkt reakcji Arbuzowa fosforynu trimetylu;
- fosforyn trietylu, fosforyn triizopropylu - pełne estry pokrewne.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 1C350 poz. 8 | kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych |
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | nieobjęty wykazami 1-3 | ze względu na skalę zastosowań |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 - prekursory bojowych środków trujących | |
| Lista Wassenaar | dual-use 1C350 | |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
| Przepisy chemiczne | rozporządzenia REACH i CLP | ciecz łatwopalna, drażniąca |
| Przepisy przewozowe | ADR/RID klasa 3 - ciecz zapalna |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały i wskaźniki jak przy fosforynie dimetylu: klarowna ciecz o przenikliwym zapachu, obecność razem z halogenkami alkilowymi (reakcja Arbuzowa do DMMP) jest wskaźnikiem. Rękawice i ochrona oczu, eliminacja źródeł zapłonu.
Wykrywanie - GC-MS; identyfikacja prosta.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz o wysokiej czystości, przechowywana z ograniczeniem dostępu tlenu. Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie, utlenienie do fosforanu, hydroliza.
Znaczenie prawne. Fosforyn trimetylu nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność jak przy fosforynie dimetylu - powstaje przy obrocie bez zezwolenia albo przy ustaleniu zamiaru, rozstrzyga zestaw.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Fosforyn dimetylu - ester dialkilowy; hasło opisujące klasę estrów fosforynowych
- Metylofosfonian dimetylu (DMMP) - produkt reakcji Arbuzowa
- Fosforyn trietylu, Fosforyn triizopropylu - pełne estry pokrewne
- Trichlorek fosforu - surowiec wyjściowy
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 8.
- Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
- Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.