Fosforyn dimetylu (DMP)

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski fosforyn dimetylu, fosfonian dimetylu, wodorofosfonian dimetylu
angielski dimethyl phosphite, dimethyl hydrogen phosphite
nazwa systematyczna IUPAC dimetylo fosfonian
oznaczenia branżowe DMP (w tekście rozporządzenia skrót przypisany też fosforynowi trimetylu - niekonsekwencja)
numer CAS 868-85-9

Czym jest

Fosforyn dimetylu jest estrem dialkilowym kwasu fosforawego - związkiem fosforu z dwiema resztami metoksylowymi i reaktywnym wiązaniem fosfor-wodór. W syntezie środków fosforoorganicznych służy jako blok budulcowy wprowadzający ugrupowanie fosforynowe, a przez reakcje przegrupowania - fosfonianowe.

Jest reprezentatywny dla grupy estrów fosforynowych wykazu 1C350, obejmującej fosforyny dwu- i trójalkilowe:

Substancja CAS Pozycja
fosforyn dimetylu 868-85-9 1C350.6
fosforyn trimetylu 121-45-9 1C350.8
fosforyn dietylu 762-04-9 1C350.19
fosforyn trietylu 122-52-1 1C350.30
fosforyn triizopropylu 116-17-6 1C350.58

Zastosowania cywilne są rozległe:

  • dodatki uszlachetniające do olejów smarowych - inhibitory korozji i przeciwutleniacze;
  • uniepalniacze do tworzyw i tekstyliów;
  • stabilizatory tworzyw sztucznych, zwłaszcza PVC;
  • odczynnik w syntezie organicznej i farmaceutycznej - w reakcjach Pudovika i Abramova;
  • synteza herbicydów, w tym glifosatu.

Skala obrotu jest znaczna, a odbiorcy zróżnicowani. Fosforyny mają zatem - jak DMMP - niską wartość wskaźnikową; ocena opiera się na proporcji, kontekście i zestawie z czynnikami umożliwiającymi dalszą syntezę.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C2H7O3P
masa molowa 110,05 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach słaby, estrowy
temperatura wrzenia ok. 170 °C (rozkład)
gęstość 1,20 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie dobra; powolna hydroliza
trwałość dobra; hydrolizuje wolniej niż chlorki i fluorki
toksyczność własna umiarkowana; działanie drażniące i podejrzenie działania rakotwórczego

W odróżnieniu od chlorków i fluorków opisanych w podkategorii halogenków, fosforyny są stosunkowo trwałe i nieżrące - nie dymią gwałtownie na powietrzu, hydrolizują powoli. Postępowanie wymaga rękawic i ochrony oczu, bez konieczności aparatu izolującego, o ile nie występują razem z substancjami niebezpiecznymi.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 6 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęty wykazami 1-3 ze względu na skalę zastosowań
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja drażniąca; podejrzenie działania rakotwórczego
Przepisy przewozowe ADR/RID - zależnie od klasyfikacji preparatu

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały - klarowna ciecz o słabym zapachu estrowym w kanistrach, beczkach albo pojemnikach laboratoryjnych; w zakładach - instalacje dozujące przy produkcji dodatków olejowych i uniepalniaczy.

Wskaźniki - obecność razem z czynnikami chlorującymi albo fluorującymi i związkami fosforoorganicznymi; ilość niewspółmierna do skali działalności; sam fosforyn jest wskaźnikiem słabym - substancja powszechna.

Zasady bezpieczeństwa - rękawice i ochrona oczu; substancja nie wymaga aparatu izolującego, o ile nie występuje razem z substancjami niebezpiecznymi.

Wykrywanie - GC-MS; identyfikacja prosta.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz o wysokiej czystości. Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie, zmętnienie, obecność produktów hydrolizy; degradacja powolna ze względu na trwałość estrów.

Znaczenie prawne. Fosforyn dimetylu nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, fałszywej deklaracji albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki - w tym ostatnim przypadku rozstrzyga zestaw z czynnikami umożliwiającymi dalszą syntezę.

Sprawca dysponujący wyłącznie fosforynem, bez czynników chlorujących ani aparatury, znajduje się na etapie przygotowania (art. 16 k.k. w zw. z art. 121 k.k.), o ile zamiar da się wykazać.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne zależnie od wartości
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 6.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.