Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | iperyt siarkowy, gaz musztardowy, siarczek bis(2-chloroetylu) |
| angielski | sulfur mustard, mustard gas, bis(2-chloroethyl) sulfide |
| nazwa systematyczna IUPAC | 1-chloro-2-[(2-chloroetylo)sulfanylo]etan |
| oryginalna (niemiecka) | Lost (od nazwisk Lommel i Steinkopf), Gelbkreuz - oznaczenie żółtego krzyża na pociskach |
| oznaczenia NATO | H (surowy), HD (destylowany, oczyszczony), HT, HQ (mieszaniny) |
| oznaczenia rosyjskie | иприт |
| pochodzenie nazwy polskiej | od miasta Ypres w Belgii, gdzie zastosowano go po raz pierwszy w 1917 r. |
| numer CAS | 505-60-2 |
Czym jest
Iperyt siarkowy jest bojowym środkiem trującym z grupy parzących (blister agents, wezykanty). W odróżnieniu od środków paralityczno-drgawkowych nie działa przez układ nerwowy, lecz jako czynnik alkilujący: wiąże się kowalencyjnie z DNA, białkami i lipidami, powodując martwicę tkanek w miejscu kontaktu oraz uszkodzenie szpiku kostnego przy narażeniu ogólnoustrojowym.
Trzy cechy decydują o jego znaczeniu operacyjnym:
Opóźnienie objawów. Iperyt nie powoduje bólu w chwili kontaktu. Pierwsze objawy - zaczerwienienie skóry, pieczenie oczu, kaszel - pojawiają się po 2 do 24 godzin. Poszkodowany nie wie, że został narażony, kontynuuje działanie, roznosi skażenie i nie podejmuje odkażania. Jest to najgroźniejsza właściwość tego środka z perspektywy działań służb.
Niska śmiertelność, wysoka obezwładniająca. Śmiertelność przy narażeniu bojowym wynosi historycznie kilka procent. Iperyt nie zabija - wyłącza. Powoduje długotrwałą niezdolność do działania, zajmuje zaplecze medyczne, wymaga dekontaminacji ludzi i sprzętu.
Trwałość. Iperyt jest środkiem trwałym. W warunkach umiarkowanych utrzymuje się w terenie dniami, a w glebie, materiałach porowatych i pod wodą latami. Amunicja iperytowa z okresu obu wojen światowych, zalegająca w Bałtyku i w gruntach poligonowych, pozostaje realnym zagrożeniem - jest to najczęstszy w Polsce kontekst faktycznego kontaktu służb z bojowym środkiem trującym.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| wzór sumaryczny | C4H8Cl2S |
| masa molowa | 159,08 g/mol |
| postać | ciecz oleista; poniżej 14 °C krzepnie do ciała stałego |
| barwa | bezbarwna (czysty); żółta do ciemnobrunatnej (materiał techniczny) |
| zapach | musztardy, czosnku lub chrzanu - stąd nazwa potoczna |
| temperatura wrzenia | ok. 217 °C |
| temperatura topnienia | 14,4 °C |
| gęstość | 1,27 g/cm3 - cięższy od wody, opada na dno |
| prężność par (20 °C) | ok. 0,07 mmHg |
| gęstość par względem powietrza | 5,5 |
| rozpuszczalność w wodzie | ok. 0,08 g/100 ml - praktycznie nierozpuszczalny |
Dwie wartości z tej tabeli mają bezpośrednie znaczenie terenowe. Temperatura topnienia 14,4 °C oznacza, że w polskim klimacie iperyt przez większą część roku występuje jako ciało stałe - bryły o konsystencji wosku lub żywicy, o barwie od bursztynowej do czarnej. Nie wygląda wtedy jak "gaz" ani jak ciecz. Gęstość powyżej 1 oznacza, że w wodzie opada na dno i tworzy tam trwałe skupiska, wolno rozpuszczające się przez dziesięciolecia.
Odmiany i mieszaniny
- H - iperyt surowy, ok. 70% czystości, zawiera siarkę i produkty uboczne; ciemny, o silnym zapachu;
- HD - iperyt destylowany, ok. 96% czystości; standard wojskowy;
- HT - mieszanina HD z iperytem O (bis(2-chloroetylotioetylo)eter); niższa temperatura krzepnięcia, trwalsza;
- HQ - mieszanina z seskwiiperytem;
- iperyt zagęszczony - z dodatkiem polimeru, o konsystencji smoły, zaprojektowany do trwałego skażania terenu.
Wykaz 1 CWC obejmuje ponadto imiennie: seskwiiperyt, iperyt O, 1,3-bis(2-chloroetylotio)-n-propan, 1,4-bis(2-chloroetylotio)-n-butan, 1,5-bis(2-chloroetylotio)-n-pentan, bis(2-chloroetylotio)metan, bis(2-chloroetylotiometylo)eter oraz siarczek 2-chloroetylochlorometylowy.
Prekursory i droga wytwarzania
- tiodiglikol - CAS 111-48-8, pozycja 1C350 poz. 1, wykaz 2 CWC - najważniejszy prekursor, jednocześnie substancja o zastosowaniu cywilnym w produkcji tuszów drukarskich i tekstyliów;
- chlorek tionylu - CAS 7719-09-7, pozycja 1C350 poz. 9;
- monochlorek siarki - CAS 10025-67-9, pozycja 1C350 poz. 51;
- dichlorek siarki - CAS 10545-99-0, pozycja 1C350 poz. 52;
- siarczek sodu - CAS 1313-82-2, pozycja 1C350 poz. 50;
- 2-chloroetanol - CAS 107-07-3, pozycja 1C350 poz. 15.
Tiodiglikol jest pozycją kluczową. Ma legalne zastosowania przemysłowe, jest przedmiotem obrotu cywilnego i podlega deklaracjom w ramach CWC. Zamówienia tiodiglikolu w ilościach niewspółmiernych do deklarowanego procesu produkcyjnego stanowiły historycznie główny sygnał ostrzegawczy programów iperytowych i były podstawą interwencji w kilku znanych sprawach eksportowych.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | wykaz 1, część A, poz. 1A(4) - iperyty siarkowe | zakaz produkcji poza ilościami badawczymi |
| CWC - prekursory | tiodiglikol: wykaz 2, część B, poz. 2B(13); chlorek tionylu: wykaz 3, część B, poz. 3B(14) | |
| Rozporządzenie (UE) 2021/821 | 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 51, 52 | sam środek - wykaz uzbrojenia |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 | |
| Lista Wassenaar | Munitions List ML7.a | |
| Prawo polskie - amunicja historyczna | ustawa z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji; przepisy o materiałach niebezpiecznych pochodzenia wojskowego | dotyczy znalezisk poligonowych i morskich |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Postać znaleziska historycznego - najczęstszy przypadek w Polsce
- bryły o barwie bursztynowej, brunatnej, oliwkowej lub czarnej, konsystencji wosku, żywicy lub smoły;
- charakterystyczny zapach musztardy, czosnku lub chrzanu, wyczuwalny przy uszkodzeniu bryły;
- lokalizacja: dno morskie i przybrzeże (zatopiona amunicja), tereny poligonowe, dawne składowiska, wykopy budowlane;
- w sieciach rybackich - bryły przypominające bursztyn, mylone z nim przez zbieraczy; jest to udokumentowana przyczyna ciężkich poparzeń cywilów na wybrzeżu Bałtyku;
- pociski i bomby lotnicze z oznaczeniem żółtego krzyża albo z podwójnym żółtym pierścieniem - oznaczenie niemieckie z okresu obu wojen.
Postać materiału świeżo wytworzonego
- ciecz oleista o barwie żółtej do brunatnej, gęstsza od wody;
- silny zapach czosnkowy w obiekcie produkcyjnym;
- pojemniki stalowe - iperyt nie wymaga aparatury egzotycznej, produkcja jest technicznie prosta;
- zapasy tiodiglikolu i chlorku tionylu w jednym miejscu.
Objawy narażenia - obraz opóźniony
| Czas od kontaktu | Objawy |
|---|---|
| 0 - 2 h | zwykle brak; sporadycznie łzawienie |
| 2 - 12 h | zaczerwienienie skóry (rumień), pieczenie i światłowstręt, kaszel, chrypka |
| 12 - 24 h | pęcherze wypełnione płynem surowiczym, obrzęk powiek, ból gardła |
| 24 - 72 h | rozległe pęcherze, martwica naskórka, uszkodzenie rogówki, zapalenie oskrzeli |
| po 3 - 10 dniach | zahamowanie czynności szpiku, spadek liczby leukocytów, powikłania infekcyjne |
Brak dolegliwości bezpośrednio po kontakcie nie oznacza braku narażenia. Osoba, która dotknęła nieznanej bryły na plaży i nie odczuwa nic przez kilka godzin, może być poważnie narażona.
Zasady bezpieczeństwa
Odzież gazoszczelna i rękawice odporne chemicznie - iperyt przenika przez gumę naturalną i lateks. Skażona odzież pozostaje źródłem narażenia przez wiele godzin. Dekontaminacja: mechaniczne usunięcie substancji (nie rozcieranie), następnie podchloryn lub sorbent; woda sama nie odkaża, ponieważ iperyt jest w niej praktycznie nierozpuszczalny.
Wykrywanie
Papierki M8/M9, rurki wskaźnikowe, IMS. Potwierdzenie GC-MS; markerem środowiskowym jest tiodiglikol (produkt hydrolizy), a w materiale biologicznym addukty z hemoglobiną i albuminą, wykrywalne przez wiele tygodni.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał o jakości wojskowej (HD): klarowna ciecz bursztynowa, wysoka czystość, niska zawartość siarki elementarnej i produktów polimeryzacji, stabilna w przechowywaniu.
Materiał niepełnowartościowy albo zdegradowany
- czarna, gęsta, smolista masa z osadem - typowa dla iperytu długo przechowywanego albo wytworzonego bez oczyszczania; produkty polimeryzacji przeważają nad substancją czynną;
- silny zapach siarkowy i obecność siarki elementarnej;
- zestalenie i rozwarstwienie;
- w znaleziskach morskich - skorupa produktów hydrolizy na powierzchni bryły, z zachowanym aktywnym rdzeniem wewnątrz.
Ostatni punkt jest krytyczny operacyjnie. Bryła iperytu wydobyta z dna morskiego może mieć zewnętrzną warstwę całkowicie zhydrolizowaną i nieszkodliwą, a jednocześnie zawierać wewnątrz materiał w pełni aktywny. Ocena "stara, więc rozłożona" jest błędna i była przyczyną wypadków.
Znaczenie prawne. Materiał zdegradowany, niezdolny do wywołania zamierzonego skutku, objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.). Odrębnie: w przypadku amunicji historycznej sprawcą nie jest znalazca - odpowiedzialność powstaje dopiero przy zaborze, przechowywaniu lub obrocie, a nie przy przypadkowym natrafieniu i zgłoszeniu.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie | od roku do lat 10 |
| art. 163 § 1 pkt 3 k.k. | sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 171 § 1 k.k. | wyrabianie, przetwarzanie, gromadzenie, posiadanie, posługiwanie się lub handel materiałem wybuchowym, bronią, amunicją bez zezwolenia | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne | jak za usiłowanie |
Art. 171 k.k. ma zastosowanie w typowych sprawach dotyczących amunicji historycznej - zabór i przechowywanie pocisku chemicznego znalezionego na poligonie kwalifikowany jest z tego przepisu, w zbiegu z art. 121 k.k.
Hasła powiązane
- Iperyty azotowe - HN-1, HN-2, HN-3
- Lewizyt - wezykant arsenowy, często stosowany w mieszaninie z iperytem
- Seskwiiperyt, Iperyt O
- Tiodiglikol - prekursor kluczowy, wykaz 2 CWC
- Chlorek tionylu, Dichlorek siarki
Przypisy
- Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycja 4; wykaz 2 część B pozycja 13; wykaz 3 część B pozycja 14.
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 51, 52.
- Wassenaar Arrangement, Munitions List ML7, 2025.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165, art. 171.
- OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.