Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | N,N-dimetylofosforoamidan dietylu, dietylo N,N-dimetyloamidofosforan |
| angielski | diethyl N,N-dimethylphosphoramidate |
| nazwa systematyczna IUPAC | dietylo N,N-dimetylofosforoamidan |
| numer CAS | 2404-03-7 |
Czym jest
N,N-dimetylofosforoamidan dietylu jest estrowym analogiem dichlorku N,N-dimetylofosforoamidowego - związkiem o szkielecie fosforoamidowym z grupą dimetyloaminową, lecz z resztami etoksylowymi zamiast reaktywnych chlorów. Zawiera wiązanie fosfor-azot charakterystyczne dla kierunku tabunowego.
W odróżnieniu od dichlorku, będącego reaktywnym półproduktem, ester jest związkiem trwałym - modelowym analogiem tabunu pozbawionym grupy cyjanowej i fluoru. Znajduje zastosowanie jako symulant związków fosforoamidowych oraz w badaniach; sam nie jest inhibitorem acetylocholinoesterazy w stopniu istotnym. Odczynnik niszowy, wartość wskaźnikowa umiarkowana.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| wzór sumaryczny | C6H16NO3P |
| masa molowa | 181,17 g/mol |
| postać | ciecz |
| barwa | bezbarwna do jasnożółtej |
| zapach | słaby, aminowy |
| temperatura wrzenia | ok. 100 °C przy 10 mmHg |
| gęstość | ok. 1,06 g/cm3 |
| rozpuszczalność w wodzie | dobra |
| trwałość | dobra - nie hydrolizuje gwałtownie, w odróżnieniu od dichlorku |
| toksyczność własna | umiarkowana; drażniący |
Ester jest trwały i nieżrący - odmiennie od reaktywnego dichlorku N,N-dimetylofosforoamidowego. Rękawice i ochrona oczu wystarczają.
Miejsce w procesie i pozycje pokrewne
- tlenochlorek fosforu, dimetyloamina - surowce kierunku tabunowego;
- dichlorek N,N-dimetylofosforoamidowy - CAS 677-43-0 - reaktywny odpowiednik chlorkowy;
- N,N-dimetylofosforoamidan dietylu - trwały ester;
- tabun - środek docelowy kierunku fosforoamidowego.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 1C350 poz. 18 | kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych |
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | mieści się w rodzajowym opisie prekursorów wykazu 2 | reżim pośredni |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 - prekursory bojowych środków trujących | |
| Lista Wassenaar | dual-use 1C350 | |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
| Przepisy chemiczne | rozporządzenia REACH i CLP | substancja drażniąca |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały - klarowna ciecz o słabym zapachu aminowym.
Wskaźniki - obecność razem z surowcami kierunku tabunowego (tlenochlorek fosforu, cyjanki) albo w kontekście badawczym; wiązanie fosfor-azot bez zastosowań przemysłowych w skali istotnej czyni obecność wskaźnikiem umiarkowanej wartości.
Zasady bezpieczeństwa - rękawice i ochrona oczu; substancja nie wymaga aparatu izolującego, o ile nie występuje razem z substancjami niebezpiecznymi.
Wykrywanie - GC-MS.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz o wysokiej czystości. Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie, powolna hydroliza; degradacja rzadka ze względu na trwałość.
Znaczenie prawne. N,N-dimetylofosforoamidan dietylu nie jest środkiem walki. Posiadanie w ramach działalności badawczej nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki - rozstrzyga zestaw z surowcami kierunku tabunowego.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Dichlorek N,N-dimetylofosforoamidowy - reaktywny odpowiednik chlorkowy
- Tabun (GA) - środek docelowy kierunku fosforoamidowego
- Tlenochlorek fosforu, Dimetyloamina - surowce kierunku tabunowego
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 18.
- Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 2 - rodzajowy opis prekursorów.
- Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.