Dichlorofosforan metylu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski dichlorofosforan metylu, dichlorek O-metylofosforanu
angielski methyl phosphorodichloridate, methyl dichlorophosphate
nazwa systematyczna IUPAC dichlorofosforan metylu
numer CAS 677-24-7

Czym jest

Dichlorofosforan metylu jest fosforohalogenkiem - związkiem, w którym atom fosforu połączony jest z resztą alkoksylową przez tlen (O-metyl), a nie bezpośrednio z węglem. Ta budowa odróżnia całą klasę fosforohalogenków od opisanych wcześniej fosfonianów i fosfonin, w których występuje wiązanie fosfor-węgiel.

Rozróżnienie ma znaczenie kontrolne. Fosforohalogenki są prekursorami środków fosforanowych i fosforoamidowych, w tym pochodnych zbliżonych do tabunu, oraz insektycydów fosforoorganicznych. Same są odczynnikami niszowymi, o zastosowaniach w syntezie estrów fosforowych, uniepalniaczy i środków ochrony roślin.

Niniejsze hasło jest reprezentatywne dla grupy fosforohalogenków wykazu 1C350, obejmującej:

Substancja CAS Pozycja
dichlorofosforan metylu 677-24-7 1C350.66
dichlorofosforan etylu 1498-51-7 1C350.67
difluorofosforan metylu 22382-13-4 1C350.68
difluorofosforan etylu 460-52-6 1C350.69
chlorofluorofosforan metylu 754-01-8 1C350.71
chlorofluorofosforan etylu 762-77-6 1C350.72

Grupa ta stanowi domknięcie rodzajowe wykazu: obejmuje kombinacje reszt alkoksylowych (metylowa, etylowa) i halogenów (chlor, fluor, mieszane), żeby uniemożliwić obejście reżimu przez wybór analogu.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny CH3Cl2O2P
masa molowa 148,91 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach ostry, drażniący - od uwalnianego chlorowodoru
temperatura wrzenia ok. 60 °C przy 15 mmHg
gęstość ok. 1,4 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie reaguje - hydroliza do kwasu metylofosforowego i chlorowodoru
trwałość dobra bezwodnie; dymi na powietrzu wilgotnym
działanie żrący

Właściwości jak przy pozostałych chlorkach fosforu: gwałtowna hydroliza z uwolnieniem chlorowodoru, dymienie na powietrzu, działanie żrące. Pochodne fluorowe grupy uwalniają dodatkowo fluorowodór i atakują szkło, wymagając aparatury odpornej na fluorki. Zakaz wody do rozlewu; próbki zabezpieczać bezwodnie.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

  • tlenochlorek fosforu - CAS 10025-87-3 - surowiec wyjściowy fosforanów;
  • metanol - substancja niekontrolowana - reszta alkoksylowa;
  • dichlorofosforan metylu oraz pozostałe fosforohalogenki wymienione wyżej;
  • fluorowodór, wodorofluorek potasu - czynniki fluorujące dla pochodnych difluoro- i chlorofluoro-;
  • tabun - środek o budowie fosforoamidowej, do którego prowadzą pochodne z grupą aminową.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 66 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) mieści się w rodzajowym opisie prekursorów wykazu 1 i 2 reżim pośredni
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja żrąca; "w kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy"
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 8

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały - ciecz dymiąca na powietrzu o ostrym zapachu; pojemniki szczelne (szklane przy pochodnych chlorowych, odporne na fluorki przy fluorowych); korozja armatury.

Wskaźniki - obecność razem z aminami albo związkami cyjanowymi (kierunek fosforoamidowy, tabunowy); aparatura odporna na fluorki przy pochodnych fluorowych; ilość niewspółmierna do skali działalności; brak zastosowań cywilnych czyni samą obecność wskaźnikiem wysokiej wartości.

Zasady bezpieczeństwa - odzież i rękawice odporne chemicznie, aparat izolujący; przy pochodnych fluorowych rękawice odporne na fluorowodór i glukonian wapnia; zakaz wody do rozlewu.

Wykrywanie - rurki na chlorowodór (i fluorowodór przy pochodnych fluorowych); GC-MS z zabezpieczeniem próbki bezwodnym.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz o niskiej zawartości wody, w opakowaniu odpornym na medium. Materiał niepełnowartościowy - brunatny, dymiący, zhydrolizowany do kwasu fosforowego.

Znaczenie prawne. Posiadanie realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. jako prekursor środka wykazu CWC. Materiał zhydrolizowany objęty jest w odniesieniu do zamiaru konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 66.
  2. Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 i 2 - rodzajowy opis prekursorów.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.