Chlorek N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski chlorek N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu, 2-(diizopropyloamino)chloroetan
angielski N,N-diisopropyl-beta-aminoethyl chloride, 2-(diisopropylamino)ethyl chloride
nazwa systematyczna IUPAC N-(2-chloroetylo)-N-(propan-2-ylo)propan-2-amina
oznaczenia techniczne DIPAEC
numer CAS 96-79-7

Postać solna - chlorowodorek chlorku N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu, CAS 4261-68-1, pozycja 1C350 poz. 54 - jest ciałem stałym, trwalszym i częściej spotykanym w obrocie.

Czym jest

Jest to pochodna chlorowa aminoalkoholu diizopropylowego, stanowiąca ogniwo pośrednie między N,N-diizopropylo-(beta)-amino etanolem a tiolem diizopropylowym w schemacie klasycznym prowadzącym do VX.

Powstaje przez zastąpienie grupy hydroksylowej atomem chloru - reakcję prowadzoną chlorkiem tionylu albo kwasem solnym. Atom chloru jest następnie zastępowany grupą tiolową, co daje prekursor bezpośredni VX.

Cecha wyróżniająca: podwójna przynależność strukturalna. Związek ten zawiera fragment 2-chloroetyloaminowy - ten sam, który występuje w iperytach azotowych. Jest zatem, ściśle rzecz biorąc, związkiem alkilującym o działaniu pokrewnym wezykantom, a nie tylko biernym półproduktem.

Konsekwencje są dwie, obie o znaczeniu praktycznym:

Toksyczność własna jest istotna. W odróżnieniu od aminoalkoholu, który jest substancją stosunkowo obojętną, chlorek diizopropyloaminoetylu ma działanie parzące i alkilujące - słabsze niż iperyty azotowe, ale realne. Postępowanie z nim wymaga ochrony skóry.

Analogia strukturalna ma znaczenie kontrolne. Ten sam motyw - amina drugorzędowa połączona z grupą chloroetylową - występuje w dwóch niezależnych kierunkach: przy iperytach azotowych (podstawniki metylowy, etylowy, hydroksyetylowy) i przy serii V (podstawnik diizopropylowy). Wykaz obejmuje oba, ale w różnych pozycjach.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C8H18ClN
masa molowa 163,69 g/mol
postać ciecz (wolna zasada); ciało stałe krystaliczne (chlorowodorek)
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach słaby, aminowy
temperatura wrzenia ok. 60 °C przy 15 mmHg
gęstość ok. 0,90 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie ograniczona dla zasady; dobra dla chlorowodorku
trwałość niska dla wolnej zasady - samorzutna cyklizacja i polimeryzacja; dobra dla soli
odczyn zasadowy (zasada); kwaśny (chlorowodorek w roztworze)

Niestabilność wolnej zasady jest cechą decydującą. Chloroetyloaminy w postaci wolnej zasady ulegają samorzutnej cyklizacji wewnątrzcząsteczkowej - atom azotu atakuje węgiel związany z chlorem, tworząc pierścień azyrydyniowy. Jest to ten sam mechanizm, który nadaje iperytom azotowym właściwości alkilujące, a jednocześnie powoduje ich samorzutną degradację.

Skutki praktyczne:

  • wolna zasada nie nadaje się do przechowywania - polimeryzuje, tworząc czwartorzędowe sole i ciała stałe;
  • w obrocie i w programach stosuje się wyłącznie postać solną - chlorowodorek, w którym azot jest zablokowany protonem i cyklizacja nie zachodzi;
  • materiał ujawniony jako wolna zasada, przechowywany dłużej niż kilka tygodni, jest z dużym prawdopodobieństwem w znacznym stopniu spolimeryzowany.

Jest to sytuacja analogiczna do opisanej przy iperytach azotowych, gdzie zestalanie zawartości wskutek samoalkilowania wymieniono jako wskaźnik degradacji.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Łańcuch kierunku V - schemat klasyczny:

  1. di-izopropyloamina - CAS 108-18-9, pozycja 1C350 poz. 48;
  2. N,N-diizopropylo-(beta)-amino etanol - CAS 96-80-0, pozycja 1C350 poz. 27, wykaz 2 CWC;
  3. chlorek diizopropyloaminoetylu - niniejsze hasło, wykaz 2 CWC;
  4. tiol diizopropylowy - CAS 5842-07-9, pozycja 1C350 poz. 12, wykaz 2 CWC;
  5. VX.

Czynniki chlorujące:

Źródła siarki do kolejnego etapu:

  • pentasiarczek fosforawy - CAS 1314-80-3, pozycja 1C350 poz. 47;
  • tiomocznik, wodorosiarczek sodu - substancje niekontrolowane.

Analogi w kierunku iperytów azotowych - ten sam motyw chloroetyloaminowy:

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 2, część B, poz. 2B(9) - N,N-dialkilo-2-chloroetyloaminy reżim wykazu 2: deklaracje, inspekcje, zakaz transferu do państw spoza Konwencji
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 11; postać solna: poz. 54 kontrola wywozu
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej obowiązki deklaracyjne i ewidencyjne
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja żrąca; działanie alkilujące - podejrzenie działania rakotwórczego

Charakter rodzajowy pozycji. Wykaz 2 część B poz. 9 obejmuje N,N-dialkilo-2-chloroetyloaminy o zakresie podstawników metylowym, etylowym, n-propylowym i izopropylowym - z wyłączeniem pochodnych dimetylowej i dietylowej, jak przy aminoalkoholach.

Wyłączenie to jest tu jednak pozorne w skutkach: pochodne dimetylowa i dietylowa prowadzą do iperytów azotowych, objętych wykazem 1 jako produkty końcowe, a same są ujęte w innych pozycjach. Reżim jest zatem domknięty, choć przez inne przepisy.

Brak zastosowań cywilnych. Chlorek diizopropyloaminoetylu nie ma zastosowania przemysłowego. Jest półproduktem wyłącznie w jednym kierunku syntezy. Pod tym względem należy do grupy substancji o najwyższej wartości wskaźnikowej, obok tiolu diizopropylowego, QL, chlorosarinu i chlorosomanu.

Wartość ta jest wyższa niż przy aminoalkoholu, który ma zastosowania niszowe, ale rzeczywiste. Chlorek ich nie ma - jego obecność nie daje się wytłumaczyć badaniami ani produkcją.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • klarowna, bezbarwna do jasnożółtej ciecz - postać wolnej zasady, rzadka ze względu na niestabilność;
  • biały albo kremowy proszek krystaliczny - postać chlorowodorku, częstsza i trwalsza;
  • pojemniki szczelne, chronione przed wilgocią;
  • materiał zestalony, zbrylony, o konsystencji żywicy - wolna zasada po polimeryzacji.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
sama obecność substancji wskaźnik rozstrzygający - brak zastosowań cywilnych
chlorek razem z aminoalkoholem i chlorkiem tionylu produkcja własna - synteza prowadzona na miejscu
chlorek razem ze źródłem siarki (pentasiarczek fosforawy, tiomocznik) etap przedostatni - do tiolu pozostaje jedna reakcja
zapach siarkowy w obiekcie etap tiolowy już rozpoczęty - opisany przy tiolu diizopropylowym
aparatura z pozycji 2B350 wskaźnik wysokiej wartości
brak deklaracji CWC naruszenie samo w sobie
materiał w postaci solnej, prawidłowo przechowywany świadczy o wiedzy o niestabilności wolnej zasady - wskaźnik kompetencji technicznej sprawcy

Ostatni wiersz zasługuje na uwagę. Wybór postaci solnej zamiast wolnej zasady wymaga wiedzy o mechanizmie cyklizacji. Sprawca, który przechowuje chlorowodorek, a nie zasadę, wykazuje znajomość chemii tej grupy związków - okoliczność istotna przy ustalaniu zamiaru i przy ocenie, czy działał samodzielnie.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • rękawice odporne chemicznie i ochrona skóry - substancja alkilująca, o działaniu parzącym; rękawice lateksowe i nitrylowe nie chronią przed związkami chloroetyloaminowymi, jak zaznaczono przy odzieży ochronnej;
  • ochrona dróg oddechowych i oczu;
  • należy przyjąć możliwość obecności produktów dalszych etapów - postępowanie z zabezpieczeniem właściwym dla VX, jeżeli stwierdzono zapach siarkowy;
  • materiał ma podejrzenie działania rakotwórczego - ograniczenie czasu kontaktu, dekontaminacja po czynnościach.

Wykrywanie

GC-MS - identyfikacja jednoznaczna. W próbkach środowiskowych związek i produkty jego polimeryzacji są wykrywalne. Postać solna wymaga uwolnienia zasady przed analizą - należy to wskazać w zleceniu badania.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości procesowej

  • chlorowodorek: jednolity biały albo kremowy proszek krystaliczny o ostrej temperaturze topnienia;
  • wolna zasada: klarowna, bezbarwna ciecz, świeżo otrzymana, przechowywana krótkotrwale w chłodzie;
  • niska zawartość wody i produktów polimeryzacji;
  • opakowanie hermetyczne.

Materiał niepełnowartościowy

  • zestalenie, zbrylenie, konsystencja żywicy - polimeryzacja wolnej zasady; materiał nie nadaje się do dalszej syntezy;
  • rozmyta temperatura topnienia postaci solnej - mieszanina zanieczyszczeń;
  • zażółcenie przechodzące w brunatne;
  • wysoka zawartość niezreagowanego aminoalkoholu - chlorowanie niepełne;
  • zawilgocenie postaci solnej.

Polimeryzacja jako mechanizm degradacji o znaczeniu prawnym

Jest to przy tej substancji przypadek szczególnie wyrazisty. Wolna zasada degraduje się samorzutnie, niezależnie od staranności przechowywania - o ile nie przekształcono jej w sól. Sprawca, który wytworzył chlorek i pozostawił go w postaci zasady na kilka tygodni, traci materiał bez żadnego działania z zewnątrz.

Sytuacja jest analogiczna do opisanej przy chlorocyjanie i dichlorku siarki, gdzie samorzutny rozkład niweczy przedsięwzięcie. Różnica polega na tym, że tu istnieje proste rozwiązanie - przekształcenie w chlorowodorek - a jego niezastosowanie świadczy o braku wiedzy.

Znaczenie prawne. Posiadanie i wytworzenie tej substancji realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. samodzielnie - jest ujęta w wykazie 2 CWC we własnym prawie, a brak zastosowań cywilnych wyklucza linię obrony opartą na legalnym przeznaczeniu.

Jeżeli materiał uległ znacznej polimeryzacji i nie nadawałby się do przeprowadzenia reakcji z siarką, w odniesieniu do zamiaru wytworzenia VX zastosowanie znajduje usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. Ustalenie wymaga oznaczenia zawartości związku macierzystego względem produktów polimeryzacji.

Odrębnie należy ocenić stopień zaawansowania, według schematu zastosowanego przy tiolu diizopropylowym:

Ustalenie Etap
wyłącznie di-izopropyloamina zaopatrzenie
aminoalkohol synteza rozpoczęta
chlorek diizopropyloaminoetylu synteza zaawansowana; dwie reakcje do produktu
tiol diizopropylowy etap przedostatni
VX albo markery EMPA proces dokonany

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady - przy doprowadzeniu procesu do końca i użyciu produktu od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów, aparatury i informacji karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 156 § 1 k.k. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu - działanie alkilujące i parzące od 3 do 20 lat
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał spolimeryzowany jak za usiłowanie
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej naruszenie zakazów wykazu 2 i obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

Jak przy pozostałych pozycjach o zerowym zastosowaniu cywilnym, kwalifikacja z art. 121 k.k. nie wymaga dowodzenia zamiaru poza samym faktem posiadania.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 2 część B pozycja 9.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 11 i poz. 54.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 156, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.