Chlorosoman

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski chlorosoman, chlorometylofosfonian pinakolilu
angielski chlorosoman, pinacolyl methylphosphonochloridate
nazwa systematyczna IUPAC 3,3-dimetylobutan-2-ylo metylofosfonochlorydan
oznaczenia techniczne w dokumentacji procesowej spotykane jako "chlorydan pinakolilowy"
numer CAS 7040-57-5

Czym jest

Chlorosoman jest prekursorem bezpośrednim somanu, objętym wykazem 1 część B Konwencji o zakazie broni chemicznej. Wobec somanu różni się jednym atomem: chlorem w miejscu fluoru.

Relacja chlorosoman - soman jest dokładnie taka sama jak chlorosarin - sarin. Wiązanie fosfor-chlor jest bardziej reaktywne chemicznie, ale znacznie mniej skuteczne w hamowaniu acetylocholinoesterazy: związek hydrolizuje, zanim zdąży zadziałać na enzym w istotnym stopniu. Chlorosoman jest zatem toksyczny, ale wielokrotnie słabiej niż soman.

Znaczenie rozpoznawcze jest jednak wyższe niż przy chlorosarinie, i to z powodu, który nie wynika z samego chlorosomanu, lecz z jego części alkoholowej.

Chlorosoman zawiera resztę pinakolilową pochodzącą z alkoholu pinakolinowego. Ta grupa nie występuje w żadnym produkcie przemysłowym o znaczącej skali. Podczas gdy część alkoholowa sarinu (alkohol izopropylowy) jest towarem masowym dostępnym w każdej aptece, a część alkoholowa cyklosarinu (cykloheksanol) jest surowcem petrochemicznym, alkohol pinakolinowy jest substancją niszową bez zastosowań cywilnych.

W efekcie chlorosoman jest jedną z najbardziej jednoznacznych substancji w całym wykazie kontrolnym:

  • nie ma zastosowania cywilnego ani badawczego poza analityką środków bojowych;
  • nie powstaje jako produkt uboczny żadnego procesu przemysłowego;
  • jego wytworzenie wymaga wcześniejszego pozyskania albo wytworzenia alkoholu pinakolinowego, co samo w sobie jest czynnością o jednym możliwym celu;
  • nie da się go wyjaśnić pomyłką, zanieczyszczeniem dostawy ani działalnością legalną.

Wykrycie chlorosomanu przesądza o charakterze przedsięwzięcia bez potrzeby analizy kontekstu.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C7H16ClO2P
masa molowa 198,63 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach ostry, drażniący - od uwalnianego chlorowodoru
temperatura wrzenia ok. 85 °C przy 10 mmHg (rozkład przy ciśnieniu normalnym)
gęstość ok. 1,05 g/cm3
prężność par niska, wyższa niż somanu
rozpuszczalność w wodzie reaguje - hydroliza, nie rozpuszczanie
trwałość niska - rozkłada się w kontakcie z wilgocią atmosferyczną

Jak chlorosarin, chlorosoman dymi na powietrzu wilgotnym, uwalniając chlorowodór. Materiał przechowywany bez ochrony przed wilgocią rozkłada się w ciągu godzin do dni.

Produktem hydrolizy jest kwas pinakolilometylofosfonowy (PMPA) - marker swoisty, ten sam, który powstaje przy rozkładzie somanu. Ma to podwójne znaczenie analityczne:

  • PMPA jest rozstrzygający co do rodzaju związku macierzystego - powstaje wyłącznie ze związków zawierających resztę pinakolilową, a więc z somanu albo chlorosomanu, i z niczego innego;
  • PMPA nie odróżnia somanu od chlorosomanu - do rozstrzygnięcia, czy proces doprowadzono do końca, konieczne jest wykrycie związku macierzystego albo śladów fluorowania.

Miejsce w procesie wytwarzania

Chlorosoman powstaje z dichlorku metylofosfonowego i alkoholu pinakolinowego, a następnie jest przekształcany w soman przez wymianę chloru na fluor.

Pozycje kontrolowane występujące w tym samym otoczeniu procesowym:

  • alkohol pinakolinowy - CAS 464-07-3, pozycja 1C350 poz. 28, wykaz 2 CWC część B poz. 2B(13) - marker o najwyższej wartości wskaźnikowej;
  • pinakolon - CAS 75-97-8, pozycja 1C350 poz. 39 - surowiec do alkoholu pinakolinowego;
  • dichlorek metylofosfonowy - CAS 676-97-1, pozycja 1C350 poz. 5 - poprzednik bezpośredni;
  • difluorek metylofosfonowy - CAS 676-99-3, wykaz 1 CWC, pozycja 1C350 poz. 4 - alternatywna droga do somanu, stosowana w układach binarnych;
  • fluorowodór - CAS 7664-39-3, pozycja 1C350 poz. 24;
  • wodorofluorek potasu - CAS 7789-29-9, pozycja 1C350 poz. 41;
  • fluorek sodu - CAS 7681-49-4, pozycja 1C350 poz. 43.

Łańcuch wskaźnikowy. Przy chlorosomanie występuje charakterystyczna sekwencja pozycji kontrolowanych: pinakolon prowadzi do alkoholu pinakolinowego, ten do chlorosomanu, a ten do somanu. Wykrycie któregokolwiek ogniwa tego łańcucha jest silnym wskaźnikiem, a wykrycie dwóch lub więcej praktycznie przesądza sprawę. Jest to sytuacja odmienna niż przy sarinie, gdzie łańcuch zawiera ogniwa niekontrolowane i ogólnodostępne.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część B, poz. 1B(12) - chlorosoman wykaz 1: zakaz produkcji poza ilościami badawczymi, obowiązek deklaracji
CWC - związek macierzysty soman: wykaz 1, część A, poz. 1A(1) pozycja rodzajowa alkilofosfonofluorydanów
CWC - prekursory alkohol pinakolinowy: wykaz 2, część B, poz. 2B(13)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 pozycje procesowe w 1C350 poz. 4, 5, 24, 28, 39, 41, 43
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar Munitions List ML7
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym

Wykaz 1 część B wymienia chlorosoman imiennie, jako odrębną pozycję obok chlorosarinu. Oba związki mieszczą się ponadto w rodzajowym opisie alkilofosfonochlorydanów, co obejmuje kontrolą również analogi nienazwane.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały bezpośrednie

  • ciecz dymiąca na powietrzu o ostrym zapachu chlorowodoru;
  • pojemniki hermetyczne, szklane lub z tworzywa fluorowanego, często z osuszaczem;
  • wytrawienie i matowienie szkła w miejscu przechowywania;
  • białe naloty chlorków i fluorków na armaturze.

Sygnały w obiekcie - wskaźnik o najwyższej wartości

Najsilniejszym pojedynczym sygnałem nie jest sam chlorosoman, lecz obecność alkoholu pinakolinowego albo pinakolonu. Substancje te:

  • są dostępne wyłącznie od dostawców odczynników laboratoryjnych, w opakowaniach gramowych do kilogramowych;
  • ich zamówienie w skali beczkowej jest anomalią samą w sobie i historycznie stanowiło podstawę interwencji w sprawach eksportowych;
  • ich obecność w obiekcie bez udokumentowanego programu badawczego wymaga wyjaśnienia niezależnie od tego, czy wykryto jakikolwiek związek fosforoorganiczny.

Pozostałe sygnały strukturalne, wspólne dla serii G:

  • aparatura odporna na fluorowodór - nikiel, monel, hastelloy, PTFE;
  • układ osuszania rozpuszczalników i atmosfery ochronnej;
  • płuczki alkaliczne na wylocie wentylacji;
  • fluorki nieorganiczne obok związków fosforu i chloru.

Objawy narażenia

Zespół cholinergiczny jak przy somanie, lecz wymagający większych dawek, w połączeniu z działaniem drażniącym i żrącym od chlorowodoru. Objawy cholinergiczne występujące razem z wyraźnym podrażnieniem żrącym wskazują na materiał chlorydanowy albo na soman znacznie zanieczyszczony, a nie na produkt o jakości wojskowej.

Uwaga o odtrutkach. Chlorosoman, tak jak soman, powoduje szybkie starzenie kompleksu z acetylocholinoesterazą. Oksymy tracą skuteczność w ciągu minut. Przy podejrzeniu jakiegokolwiek związku z resztą pinakolilową ratownictwo medyczne musi zostać o tym powiadomione, ponieważ zmienia to priorytety postępowania: liczy się wczesne podanie atropiny i leków przeciwdrgawkowych, a nie oksymów.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

Aparat izolujący i odzież gazoszczelna. Zagrożenie żrące przy rozszczelnieniu pojemnika. Nie stosować wody do neutralizacji rozlewu bez zabezpieczenia - hydroliza jest gwałtowna i egzotermiczna.

Wykrywanie i zabezpieczanie śladów

Papierki M8/M9 i rurki wskaźnikowe reagują na klasę fosforoorganiczną; rurki na chlorowodór dają sygnał dodatkowy. Rozstrzyga GC-MS.

Obowiązuje ta sama zasada co przy chlorosarinie: próbki należy pobierać do naczyń szczelnych i suchych, ponieważ chlorosoman hydrolizuje w trakcie przechowywania próbki. Pobranie do naczynia z resztkową wilgocią pozostawi wyłącznie PMPA, co potwierdzi obecność związku pinakolilowego, ale uniemożliwi rozstrzygnięcie, czy był to soman, czy chlorosoman - a rozstrzygnięcie to decyduje o tym, czy proces doprowadzono do końca.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości procesowej

  • klarowna, bezbarwna do jasnożółtej ciecz;
  • niska zawartość wody i wolnego chlorowodoru;
  • opakowanie hermetyczne z zabezpieczeniem przed wilgocią;
  • przechowywanie krótkotrwałe - jest to półprodukt, nie materiał magazynowany.

Materiał niepełnowartościowy

  • intensywne dymienie i silny zapach chlorowodoru przy otwarciu - zaawansowana hydroliza;
  • zmętnienie, zażółcenie, osad;
  • wysoka zawartość niezreagowanego alkoholu pinakolinowego - proces przerwany albo prowadzony z niską wydajnością;
  • obecność wody stwierdzona analitycznie.

Ocena etapu procesu, nie skuteczności bojowej

Jak przy chlorosarinie, ocena dotyczy tu zaawansowania przedsięwzięcia, a nie zdolności materiału do wywołania skutku. Rozstrzygające pytania:

Ustalenie Znaczenie
obecność środków fluorujących w obiekcie proces mógł być doprowadzony do somanu
aparatura odporna na fluorowodór przewidziano etap fluorowania
wykrycie somanu albo jego śladów obok chlorosomanu proces dokonany
wyłącznie alkohol pinakolinowy, bez związków fosforu etap zaopatrzeniowy, przygotowanie
chlorosoman bez środków fluorujących proces przerwany przed etapem końcowym

Ustalenia te decydują o kwalifikacji: przygotowanie (art. 16 k.k. w zw. z art. 121 k.k.), usiłowanie albo dokonanie wytworzenia środka bojowego.

Znaczenie prawne. Wytworzenie i posiadanie samego chlorosomanu realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k., ponieważ substancja jest ujęta w wykazie 1 CWC we własnym prawie - jako prekursor, a nie wyłącznie jako etap pośredni. Nie jest zatem konieczne wykazanie, że proces doprowadzono do somanu.

Jeżeli materiał uległ całkowitej hydrolizie i nie zawiera już związku macierzystego, w odniesieniu do zamiaru wytworzenia somanu zastosowanie może znaleźć konstrukcja usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k. Odpowiedzialność za wcześniejsze etapy - w tym za samo pozyskanie i przetworzenie alkoholu pinakolinowego, substancji wykazu 2 CWC - pozostaje niezależna.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady - przy doprowadzeniu procesu do końca i użyciu produktu od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie środków i informacji, sporządzanie planu karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał zhydrolizowany, proces niemożliwy do dokończenia jak za usiłowanie
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej naruszenie zakazów i obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 1 część B pozycja 12; wykaz 1 część A pozycja 1; wykaz 2 część B pozycja 13.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 4, 5, 24, 28, 39, 41, 43.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.