Monochlorek siarki

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski monochlorek siarki, chlorek siarki(I), dichlorek disiarki
angielski sulfur monochloride, disulfur dichloride
nazwa systematyczna IUPAC dichlorek disiarki
oznaczenia branżowe S2Cl2; "chlorek siarki" bez dookreślenia zwykle oznacza właśnie ten związek
numer CAS 10025-67-9
numer UN 1828 (wspólny z dichlorkiem siarki)

Czym jest

Monochlorek siarki jest odczynnikiem alternatywnym drogi Levinsteina oraz produktem samorzutnego rozkładu dichlorku siarki. Obie substancje pozostają ze sobą w równowadze chemicznej, przy czym monochlorek jest formą trwalszą - i to przesądza o różnicy w ich znaczeniu praktycznym.

Hasło o dichlorku siarki opisuje szczegółowo drogę Levinsteina, jej zaplecze aparaturowe i wskaźniki rozpoznawcze. Niniejsze hasło koncentruje się na różnicach istotnych operacyjnie.

Relacja obu chlorków siarki:

Cecha Dichlorek siarki (SCl2) Monochlorek siarki (S2Cl2)
trwałość niska - rozkłada się samorzutnie wysoka - trwały w przechowywaniu
barwa ciemnoczerwona, wiśniowa żółta do bursztynowej
stabilizacja konieczna niepotrzebna
zawartość iperytu w produkcie reakcji z etylenem 60-70 procent niższa - przewaga polisiarczków
dostępność handlowa ograniczona szeroka - towar przemysłowy
skala produkcji mniejsza większa

Konsekwencja dla kontroli. Monochlorek siarki jest łatwiej dostępny i trwalszy, ale daje produkt gorszej jakości. Jest to typowy kompromis spotykany w przedsięwzięciach improwizowanych: substancja łatwiejsza do zdobycia i przechowania, lecz prowadząca do materiału o niższej zawartości substancji czynnej.

Ujawnienie monochlorku zamiast dichlorku wskazuje zatem na przedsięwzięcie o niższym poziomie technicznym albo o ograniczonym dostępie do odczynników - ustalenie o wartości przy ocenie charakteru sprawy.

Zastosowania cywilne są rozleglejsze niż przy dichlorku:

  • wulkanizacja kauczuku - zwłaszcza wulkanizacja na zimno cienkich wyrobów gumowych;
  • chlorowanie olejów roślinnych - wytwarzanie faktysy, dodatku zmiękczającego do gumy;
  • synteza organiczna - chlorowanie, wprowadzanie siarki;
  • produkcja środków ochrony roślin, barwników i dodatków do olejów smarowych;
  • ekstrakcja i oczyszczanie metali;
  • odczynnik laboratoryjny.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny S2Cl2
masa molowa 135,04 g/mol
postać ciecz oleista
barwa żółta do bursztynowej; przy zanieczyszczeniach brunatna
zapach ostry, drażniący, duszący; opisywany jako przenikliwy
temperatura wrzenia 138 °C
temperatura topnienia -80 °C
gęstość 1,69 g/cm3
prężność par (20 °C) ok. 7 mmHg - niższa niż dichlorku
rozpuszczalność w wodzie reaguje - hydroliza do chlorowodoru, dwutlenku siarki i siarki
trwałość dobra - nie wymaga stabilizacji

Niższa lotność odróżnia monochlorek od dichlorku: temperatura wrzenia jest ponad dwukrotnie wyższa, a prężność par kilkunastokrotnie niższa. Skutek praktyczny - materiał wolniej ulatnia się z otwartego pojemnika i słabiej dymi na powietrzu, co czyni go mniej rzucającym się w oczy przy oględzinach.

Hydroliza przebiega gwałtownie, jak przy dichlorku, z wydzieleniem chlorowodoru i dwutlenku siarki oraz wytrąceniem siarki. Zakaz stosowania wody do rozlewu obowiązuje bez zmian.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Konwersja monochlorku w dichlorek jest możliwa przez chlorowanie - dodanie chloru przesuwa równowagę w stronę formy o wyższej zawartości chloru. Oznacza to, że posiadanie monochlorku wraz z dostępem do chloru jest funkcjonalnie równoważne posiadaniu dichlorku.

Jest to okoliczność warta odnotowania przy oględzinach: butla chloru albo instalacja chlorowa obok zapasu monochlorku siarki podnosi wartość wskaźnikową całego zestawu.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 51 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęty wykazami 1-3 jak dichlorek siarki, siarczek sodu i 2-chloroetanol
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja żrąca i toksyczna; "w kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy"
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 8 z zagrożeniem dodatkowym 6.1, UN 1828
Przepisy o poważnych awariach dyrektywa Seveso III substancja reagująca z wodą

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • żółta do bursztynowej, oleista ciecz w bębnach stalowych, kanistrach albo butelkach;
  • oznakowanie ADR klasy 8 z dodatkową 6.1, numer UN 1828;
  • w zakładach gumowych - instalacje dozujące, zbiorniki, pompy;
  • opakowania laboratoryjne - butelki ciemne.

Sygnały bezpośrednie

  • barwa żółta do bursztynowej - mniej charakterystyczna niż wiśniowa barwa dichlorku, łatwiejsza do pomylenia z innymi substancjami;
  • ostry, przenikliwy zapach;
  • słabsze dymienie niż przy dichlorku, ale wyraźne przy rozszczelnieniu;
  • korozja armatury, wytrącona siarka jako żółty osad w otoczeniu wycieku.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
monochlorek siarki razem z instalacją etylenową zestaw do syntezy iperytu drogą Levinsteina - wskaźnik rozstrzygający
monochlorek razem z butlą chloru albo instalacją chlorową możliwość konwersji do dichlorku - podnosi wartość wskaźnikową zestawu
odbiorca bez przemysłu gumowego, syntezy organicznej ani produkcji barwników wymaga wyjaśnienia
ilość niewspółmierna do skali działalności wskaźnik wysokiej wartości
aparatura z pozycji 2B350 obok zapasu wskaźnik wysokiej wartości
chłodzenie przy reaktorze reakcja z etylenem jest egzotermiczna
przepakowanie do pojemników nieoznakowanych zamiar ukrycia
sam monochlorek, bez etylenu i chloru wskaźnik słaby - substancja ma szerokie zastosowania w przemyśle gumowym

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

Postępowanie jak przy dichlorku siarki: odzież i rękawice odporne chemicznie, ochrona oczu i dróg oddechowych, bezwzględny zakaz stosowania wody do rozlewu, neutralizacja sorbentami obojętnymi i alkalicznymi, pomiar stężenia chlorowodoru i dwutlenku siarki przed wejściem.

Wykrywanie

Rurki wskaźnikowe na chlorowodór i dwutlenek siarki; detektory wielogazowe. GC-MS przy identyfikacji, z zabezpieczeniem próbki bezwodnym.

Uwaga analityczna. Rozróżnienie monochlorku od dichlorku wymaga badania - oba dają te same produkty hydrolizy i te same sygnały w detektorach polowych. Ustalenie, którą formę ujawniono, ma jednak znaczenie dla oceny spodziewanej jakości produktu i powinno być przedmiotem zlecenia badania.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa

  • opakowanie oryginalne producenta, oznakowane zgodnie z CLP i ADR: klasa 8 z dodatkową 6.1, UN 1828;
  • karta charakterystyki i certyfikat analizy dołączone;
  • odbiorca prowadzący działalność uzasadniającą zapotrzebowanie - przemysł gumowy, synteza organiczna, produkcja barwników i dodatków olejowych;
  • przy wywozie poza Unię - ważne zezwolenie zgodne co do ilości i odbiorcy;
  • ciecz klarowna, barwy żółtej do bursztynowej, bez osadu.

Przesyłka nieprawidłowa

  • brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji;
  • deklaracja celna wskazująca "chlorek siarki" bez dookreślenia formy - niejednoznaczność wykorzystywana przy obchodzeniu kontroli, ponieważ obie formy dzielą numer UN;
  • przepakowanie do pojemników nieatestowanych;
  • odbiorca końcowy bez działalności uzasadniającej zapotrzebowanie.

Uwaga o wspólnym numerze UN. Monochlorek i dichlorek siarki mają ten sam numer UN 1828, ale różne numery CAS i różne pozycje w wykazie 1C350 - odpowiednio poz. 51 i 52. Deklaracja przewozowa posługująca się wyłącznie numerem UN nie pozwala ustalić, którą substancję przewożono. Rozstrzyga karta charakterystyki, certyfikat analizy albo badanie.

Jest to okoliczność wykorzystywana przy obchodzeniu kontroli i warta sprawdzenia przy każdej kontroli przesyłki oznaczonej UN 1828.

Ocena jakości materiału

Stan Wygląd Ocena
materiał pełnowartościowy ciecz klarowna, żółta do bursztynowej wysoka zawartość S2Cl2
materiał zanieczyszczony barwa brunatna, zmętnienie, osad siarki obniżona zawartość; zanieczyszczenia z produkcji albo rozkładu
materiał zhydrolizowany wydzielona siarka, zapach dwutlenku siarki, warstwa kwaśna zawartość znacznie obniżona

W odróżnieniu od dichlorku siarki, przy monochlorku barwa nie jest wskaźnikiem samorzutnej degradacji - substancja jest trwała, a zmiany zabarwienia wynikają z zanieczyszczeń albo hydrolizy, nie z samorzutnego rozkładu. Ocena wymaga zatem badania, a nie samych oględzin.

Znaczenie prawne. Monochlorek siarki nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, fałszywej deklaracji albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki - przy czym wskaźnikiem rozstrzygającym jest zestaw z instalacją etylenową, nie samo posiadanie.

Sprawca, który wykorzystał monochlorek zamiast dichlorku i uzyskał produkt o zawartości iperytu zbyt niskiej do wywołania zamierzonego skutku, odpowiada za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. Ocena wymaga oznaczenia ilościowego zawartości iperytu w produkcie, a nie samego ustalenia, którego odczynnika użyto - reakcja z monochlorkiem daje bowiem iperyt, tyle że w mniejszej ilości i z większą domieszką polisiarczków.

Odrębnie: sprawca dysponujący monochlorkiem i chlorem miał możliwość konwersji do dichlorku, co wyklucza argument o niedostępności lepszego odczynnika i ma znaczenie przy ocenie zamiaru oraz stopnia przygotowania.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 34 tej samej ustawy podanie nieprawdziwych danych we wniosku o zezwolenie zależnie od typu
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 164 § 1 k.k. sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia od 6 miesięcy do lat 8
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 182 § 1 k.k. zanieczyszczenie powietrza, wody lub ziemi od 3 miesięcy do lat 5
art. 220 § 1 k.k. narażenie pracownika przez niedopełnienie obowiązków BHP do lat 3
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - produkt o zbyt niskiej zawartości iperytu jak za usiłowanie
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne - niejednoznaczność deklaracji UN 1828 zależnie od wartości

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 51.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  4. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE (Seveso III).
  5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 163, art. 164, art. 165, art. 182, art. 220.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), klasa 8, UN 1828.