Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | dichloro(metylo)fosfina, dichlorek metylofosfonawy, metylodichlorofosfina |
| angielski | methylphosphonous dichloride, dichloro(methyl)phosphine |
| nazwa systematyczna IUPAC | dichloro(metylo)fosfan |
| oznaczenia techniczne | MDCP |
| numer CAS | 676-83-5 |
Czym jest
Dichloro(metylo)fosfina jest fosfiną, czyli związkiem fosforu na niższym stopniu utlenienia niż dichlorek metylofosfonowy. Różnica ta jest kluczowa i decyduje o kierunku, do którego związek prowadzi.
Jak zaznaczono przy metylofosfoninie dietylu i QL, to właśnie fosfoniny - pochodne fosforu trójwiązalnego - są bezpośrednimi prekursorami składnika binarnego QL, a nie fosfoniany na wyższym stopniu utlenienia. Dichloro(metylo)fosfina jest wyjściowym chlorkiem tej gałęzi: z niej powstają estry fosfoninowe, a z nich QL.
Cząsteczka zawiera wiązanie fosfor-metyl charakterystyczne dla całej klasy alkilofosforów bojowych, obce chemii fosforanowej - rozróżnienie opisane przy dichlorku metylofosfonowym.
Wartość wskaźnikowa jest wysoka. Fosfiny chlorowane są odczynnikami niszowymi, o zastosowaniach ograniczonych do syntezy specjalistycznych związków fosforoorganicznych - katalizatorów, ligandów i uniepalniaczy. Skala obrotu jest mała, a ich obecność razem z komponentami diizopropylowymi jest silnym wskaźnikiem kierunku binarnego serii V.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| wzór sumaryczny | CH3PCl2 |
| masa molowa | 116,91 g/mol |
| postać | ciecz |
| barwa | bezbarwna do jasnożółtej |
| zapach | ostry, drażniący, z nutą fosfinową (czosnkową) |
| temperatura wrzenia | ok. 82 °C |
| gęstość | ok. 1,25 g/cm3 |
| rozpuszczalność w wodzie | reaguje - hydroliza |
| trwałość | dobra bezwodnie; samozapalna albo łatwopalna przy dostępie powietrza |
| działanie | żrący, dymi na powietrzu |
Fosfiny są znacznie bardziej reaktywne od fosfonianów. Dichloro(metylo)fosfina jest łatwopalna, a jej pary mogą zapalać się samorzutnie w kontakcie z powietrzem - cecha odróżniająca ją od trwałego, niepalnego dichlorku metylofosfonowego. Wymaga przechowywania pod atmosferą obojętną.
Przy obsłudze eliminacja źródeł zapłonu ma pierwszeństwo, obok ochrony przed działaniem żrącym. Zakaz stosowania wody do rozlewu obowiązuje.
Miejsce w procesie i pozycje pokrewne
- trichlorek fosforu - CAS 7719-12-2 - surowiec wyjściowy;
- dichloro(metylo)fosfina - niniejsze hasło - chlorek fosfoninowy;
- metylofosfonin dietylu - CAS 15715-41-0 - ester fosfoninowy;
- O-etylo O-2-diizopropyloaminoetylo metylofosfinin (QL) - CAS 57856-11-8, wykaz 1 CWC - składnik binarny;
- dichloro(etylo)fosfina - CAS 1498-40-4 - analog etylowy;
- dichlorek metylofosfonowy - CAS 676-97-1 - odpowiednik na wyższym stopniu utlenienia, kierunek serii G.
Rozróżnienie fosfina - fosfonian. Utlenienie dichloro(metylo)fosfiny daje dichlorek metylofosfonowy. Oba związki różnią się jednym atomem tlenu przy fosforze, ale prowadzą do odmiennych rozwiązań: fosfina do binarnego QL, fosfonian do klasycznej serii G. Ustalenie, którą formę ujawniono, pozwala określić zamierzony schemat.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 1C350 poz. 26 | kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych |
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | nieobjęty imiennie; mieści się w rodzajowym opisie prekursorów wykazu 2 | reżim pośredni |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 - prekursory bojowych środków trujących | |
| Lista Wassenaar | dual-use 1C350 | |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
| Przepisy chemiczne | rozporządzenia REACH i CLP | ciecz łatwopalna, żrąca; "w kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy" |
| Przepisy przewozowe | ADR/RID klasa 4.2/8 - substancja samozapalna i żrąca |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały
- ciecz dymiąca na powietrzu o ostrym, czosnkowym zapachu;
- pojemniki pod atmosferą obojętną;
- korozja armatury; ryzyko samozapłonu par przy rozszczelnieniu.
Wskaźniki wymagające wyjaśnienia
| Okoliczność | Znaczenie |
|---|---|
| sama obecność | wskaźnik wysokiej wartości - odczynnik niszowy |
| razem z komponentami diizopropylowymi | kierunek binarny QL/VX |
| razem z etanolem i związkami diizopropylowymi | droga do QL |
| układ osuszania i atmosfera obojętna | praca z fosfinami wrażliwymi na tlen |
Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy
- eliminacja źródeł zapłonu - ryzyko samozapłonu par;
- odzież i rękawice odporne chemicznie, ochrona oczu, aparat izolujący;
- zakaz stosowania wody do rozlewu; neutralizacja sorbentami obojętnymi w atmosferze beztlenowej, jeśli możliwe;
- wentylacja.
Wykrywanie
Rurki wskaźnikowe na chlorowodór; eksplozymetry. GC-MS przy identyfikacji, z zabezpieczeniem próbki bezwodnym i beztlenowym.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał o jakości procesowej - klarowna ciecz, niska zawartość wody, przechowywana pod atmosferą obojętną, w naczyniu szczelnym.
Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie i zmętnienie; produkty utlenienia (fosfonian) i hydrolizy; intensywne dymienie. Fosfiny utleniają się tlenem atmosferycznym do fosfonianów, tracąc przydatność do wytworzenia QL - materiał przechowywany bez atmosfery obojętnej degraduje się w krótkim czasie.
Znaczenie prawne. Posiadanie i wytworzenie realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. jako prekursor środka wykazu 1 CWC. Materiał utleniony albo zhydrolizowany, niezdatny do wytworzenia QL, objęty jest w odniesieniu do tego zamiaru konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k. Sytuacja degradacji jest tu częsta ze względu na wrażliwość fosfin na tlen.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe | od roku do lat 10 |
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady - przy dokończeniu procesu i użyciu produktu | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| art. 163 § 1 pkt 1 i 3 k.k. | sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób - pożar albo substancje trujące | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne - materiał utleniony do fosfonianu | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- O-etylo O-2-diizopropyloaminoetylo metylofosfinin (QL) - produkt końcowy gałęzi fosfoninowej; wykaz 1 CWC
- Metylofosfonin dietylu - ester fosfoninowy, ogniwo pośrednie
- Dichloro(etylo)fosfina - analog etylowy
- Dichlorek metylofosfonowy - odpowiednik fosfonianowy, kierunek serii G
- Trichlorek fosforu - surowiec wyjściowy
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 26.
- Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część B pozycja 10 (QL) oraz wykaz 2 - rodzajowy opis prekursorów.
- Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.