2-chloroetanol

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski 2-chloroetanol, chlorohydryna etylenowa, chlorek etylenu-glikolu
angielski 2-chloroethanol, ethylene chlorohydrin
nazwa systematyczna IUPAC 2-chloroetan-1-ol
nazwy branżowe chlorohydryna, glikol chlorowy
numer CAS 107-07-3
numer UN 1135

Czym jest

2-chloroetanol jest uniwersalnym nośnikiem grupy chloroetylowej - fragmentu strukturalnego wspólnego dla wszystkich iperytów opisanych w tej encyklopedii. Cząsteczka zawiera jednocześnie atom chloru i grupę hydroksylową, co czyni ją dogodnym substratem: grupa hydroksylowa umożliwia przyłączenie do siarki albo azotu, a atom chloru pozostaje w produkcie jako centrum alkilujące.

Prowadzi do:

Znaczenie kontrolne wynika z uniwersalności. W odróżnieniu od tiodiglikolu, który prowadzi wyłącznie do iperytów siarkowych, i trietanoloaminy, która prowadzi wyłącznie do HN-3, 2-chloroetanol jest substratem wspólnym dla całej rodziny wezykantów. Jego obecność nie wskazuje na konkretny produkt, lecz na kierunek chemiczny.

Zastosowania cywilne są rzeczywiste, ale w większości historyczne albo niszowe:

  • półprodukt w syntezie tlenku etylenu - droga wyparta przez bezpośrednie utlenianie etylenu, ale nadal stosowana lokalnie;
  • synteza glikoli, etanoloamin i eterów glikolowych;
  • przerywanie spoczynku bulw ziemniaka - zastosowanie rolnicze, historycznie znaczące, obecnie wycofane w Unii;
  • odczynnik w syntezie organicznej i farmaceutycznej;
  • rozpuszczalnik do octanu i azotanu celulozy;
  • środek pomocniczy w przemyśle barwników.

Skala obrotu jest umiarkowana i malejąca. Wypieranie 2-chloroetanolu z głównych zastosowań przemysłowych czyni kontrolę tej pozycji skuteczniejszą niż przy trietanoloaminie - odbiorców jest niewielu, a ich profile są weryfikowalne.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C2H5ClO
masa molowa 80,51 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna
zapach słaby, przyjemny, eteryczny - opisywany jako słodkawy
temperatura wrzenia 128 °C
temperatura topnienia -63 °C
gęstość 1,20 g/cm3
prężność par (20 °C) ok. 5 mmHg
rozpuszczalność w wodzie całkowita, miesza się w każdym stosunku
temperatura zapłonu 55 °C - ciecz palna
toksyczność własna wysoka

Wysoka toksyczność własna odróżnia 2-chloroetanol od pozostałych prekursorów iperytowych. Tiodiglikol i trietanoloamina są substancjami stosunkowo obojętnymi - 2-chloroetanol jest trucizną o działaniu ogólnoustrojowym, wchłaniającą się wszystkimi drogami, w tym przez nieuszkodzoną skórę.

Zagrożenie jest przy tym podstępne z dwóch powodów:

Brak ostrzeżenia zmysłowego. Zapach jest słaby i przyjemny, opisywany jako eteryczny albo słodkawy - nie budzi odruchu unikania. Substancja nie drażni dróg oddechowych ani skóry w stopniu, który sygnalizowałby niebezpieczeństwo.

Opóźnienie objawów. Objawy zatrucia pojawiają się po okresie utajenia liczonym w godzinach: bóle głowy, nudności, wymioty, splątanie, następnie spadek ciśnienia, uszkodzenie wątroby i nerek, obrzęk płuc. Poszkodowany nie łączy dolegliwości z wcześniejszym kontaktem.

Konsekwencja operacyjna: przy 2-chloroetanolu wymagana jest pełna ochrona skóry, mimo że substancja nie jest parząca ani żrąca. Rękawice odporne chemicznie i odzież ochronna są konieczne - w odróżnieniu od tiodiglikolu, przy którym wystarczają środki podstawowe.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Produkty pośrednie prowadzące do wezykantów:

Pozycje towarzyszące:

Dwie drogi do iperytu siarkowego - i ich obraz dowodowy

Droga Przebieg Wskazuje na
przez tiodiglikol 2-chloroetanol + siarczek sodu → tiodiglikol → chlorowanie → iperyt proces dwuetapowy, kontrolowany; produkt czystszy
bezpośrednia (Levinstein) etylen + dichlorek siarki → iperyt proces jednoetapowy, prostszy; produkt zanieczyszczony, ciemny, o silnym zapachu

Rozróżnienie to ma znaczenie przy ocenie materiału. Iperyt otrzymany drogą bezpośrednią zawiera znaczne ilości polisiarczków i jest ciemny oraz cuchnący - odpowiada opisowi materiału niepełnowartościowego z hasła o iperycie siarkowym. Obecność 2-chloroetanolu i siarczku sodu w obiekcie wskazuje natomiast na drogę przez tiodiglikol, a więc na zamiar uzyskania materiału lepszej jakości.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 15 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęty wykazami 1-3 jak fluorowodór i sole cyjankowe - ze względu na zastosowania przemysłowe
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP klasyfikacja: toksyczność ostra kategorii 2 wszystkimi drogami
Środki ochrony roślin rozporządzenie (WE) nr 1107/2009 niezatwierdzony w UE - zastosowanie rolnicze nielegalne
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 6.1 z zagrożeniem dodatkowym 3, UN 1135 materiał trujący i palny
Bezpieczeństwo pracy przepisy o czynnikach szkodliwych; wartości NDS substancja wchłaniająca się przez skórę - oznaczenie "skóra" w wykazie

Uwaga o statusie w CWC. 2-chloroetanol nie figuruje w wykazach Konwencji, mimo że jest prekursorem wszystkich iperytów. Powód jest taki sam jak przy fluorowodorze i solach cyjankowych: skala i różnorodność zastosowań przemysłowych. Kontrola opiera się wyłącznie na pozycji 1C350 rozporządzenia unijnego.

Status rolniczy. Zastosowanie do przerywania spoczynku bulw ziemniaka - historycznie najbardziej rozpowszechnione w rolnictwie - nie jest w Unii dopuszczone. Ujawnienie 2-chloroetanolu w gospodarstwie rolnym jest zatem sprawą o nielegalny obrót środkiem ochrony roślin, analogicznie do sytuacji opisanej przy chloropikrynie.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • kanistry, beczki i butelki z klarowną, bezbarwną cieczą;
  • oznakowanie ADR klasy 6.1 z dodatkową klasą 3 (materiał palny), numer UN 1135;
  • opakowania laboratoryjne - butelki szklane z zamknięciem szczelnym;
  • w gospodarstwach rolnych - preparaty o nazwach handlowych, często obcojęzycznych.

Sygnały bezpośrednie

  • klarowna ciecz o słabym, przyjemnym, eterycznym zapachu - brak jakiegokolwiek sygnału ostrzegawczego;
  • brak dymienia, brak działania żrącego na materiały - substancja nie pozostawia śladów korozji;
  • oznakowanie CLP z piktogramem czaszki i zwrotem "Grozi śmiercią w kontakcie ze skórą".

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
2-chloroetanol razem z siarczkiem sodu zestaw do wytworzenia tiodiglikolu - wskaźnik rozstrzygający; kolejny etap prowadzi wprost do iperytu
2-chloroetanol razem z aminami - amoniakiem, metyloaminą, etyloaminą zestaw do wytworzenia etanoloamin, a dalej iperytów azotowych
2-chloroetanol razem z chlorkiem tionylu komplet do dwuetapowej syntezy iperytu
odbiorca bez syntezy organicznej, produkcji glikoli ani przemysłu barwników wymaga wyjaśnienia
ilość niewspółmierna do skali działalności wskaźnik wysokiej wartości - obrót jest umiarkowany
ujawnienie w gospodarstwie rolnym nielegalny obrót środkiem ochrony roślin
aparatura z pozycji 2B350 obok zapasu wskaźnik wysokiej wartości
przepakowanie do pojemników nieoznakowanych zamiar ukrycia

Zestaw z siarczkiem sodu ma wartość najwyższą. Obie substancje osobno mają zastosowania przemysłowe - siarczek sodu jest stosowany w garbarstwie, papiernictwie i flotacji rud. Razem stanowią jednak kompletny zestaw do wytworzenia tiodiglikolu, czyli prekursora wykazu 2 CWC, od którego do iperytu pozostaje jeden etap.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • odzież i rękawice odporne chemicznie bezwzględnie - substancja wchłania się przez nieuszkodzoną skórę w ilościach śmiertelnych;
  • ochrona dróg oddechowych;
  • eliminacja źródeł zapłonu - ciecz palna;
  • osoba narażona wymaga obserwacji szpitalnej mimo braku objawów bezpośrednich; okres utajenia sięga godzin;
  • brak swoistej odtrutki - leczenie objawowe.

Wykrywanie

GC-MS - identyfikacja prosta i jednoznaczna. W próbkach środowiskowych 2-chloroetanol jest wykrywalny; w materiale biologicznym oznacza się kwas chlorooctowy jako metabolit.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa

  • opakowanie oryginalne producenta, oznakowane zgodnie z CLP i ADR: klasa 6.1 z dodatkową 3, UN 1135, piktogramy toksyczności i palności;
  • karta charakterystyki i certyfikat analizy dołączone;
  • dokument przewozowy zgodny ze stanem faktycznym;
  • odbiorca prowadzący działalność uzasadniającą zapotrzebowanie - synteza organiczna, produkcja glikoli i eterów glikolowych, przemysł barwników, synteza farmaceutyczna;
  • przy wywozie poza Unię - ważne zezwolenie zgodne co do ilości i odbiorcy;
  • ciecz klarowna, bezbarwna.

Przesyłka nieprawidłowa

  • brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji;
  • deklaracja celna wskazująca "alkohol techniczny", "rozpuszczalnik" albo "surowiec chemiczny" bez wskazania nazwy;
  • przepakowanie do pojemników nieatestowanych;
  • odbiorca końcowy bez działalności uzasadniającej zapotrzebowanie;
  • ujawnienie u odbiorcy rolniczego - zastosowanie niedopuszczone w Unii.

Ocena jakości materiału

  • materiał pełnowartościowy: klarowna, bezbarwna ciecz; niska zawartość wody; wysoka czystość potwierdzona certyfikatem;
  • materiał niepełnowartościowy: zażółcenie, zmętnienie, osad; wysoka zawartość glikolu etylenowego - produktu hydrolizy; zawartość wody obniżająca wydajność kolejnego etapu.

Hydroliza jest przy 2-chloroetanolu procesem powolnym, ale postępującym - substancja miesza się z wodą w każdym stosunku, więc materiał zawilgocony hydrolizuje w całej objętości, nie tylko powierzchniowo. Produkt hydrolizy - glikol etylenowy - nie nadaje się do dalszej syntezy, ponieważ nie zawiera już atomu chloru.

Znaczenie prawne. 2-chloroetanol nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego.

Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, fałszywej deklaracji, nielegalnym zastosowaniu rolniczym albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki.

Sprawca, który zgromadził materiał w znacznym stopniu zhydrolizowany do glikolu etylenowego, odpowiada w odniesieniu do zamiaru wytworzenia wezykantu za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. Ustalenie wymaga oznaczenia ilościowego zawartości 2-chloroetanolu, ponieważ hydroliza jest częściowa i przebiega stopniowo - a produkt hydrolizy jest cieczą o zbliżonym wyglądzie.

Odrębna uwaga dotyczy zagrożenia dla samego sprawcy. Wysoka toksyczność skórna 2-chloroetanolu przy jednoczesnym braku ostrzeżenia zmysłowego czyni tę substancję jedną z tych, przy których przedsięwzięcie bywa przerywane zatruciem osoby je prowadzącej. Jest to okoliczność, którą warto uwzględnić przy ocenie zdarzeń pozornie niezwiązanych - nagłe zgony i ciężkie zatrucia o niejasnej etiologii bywają następstwem pracy z tą substancją.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 148 § 1 k.k. zabójstwo - przy użyciu jako trucizny wobec osoby od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 156 § 1 k.k. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu od 3 do 20 lat
art. 220 § 1 k.k. narażenie pracownika przez niedopełnienie obowiązków BHP do lat 3
art. 76 ustawy o środkach ochrony roślin wprowadzanie do obrotu lub stosowanie środka niedopuszczonego grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne zależnie od wartości
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał zhydrolizowany do glikolu jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 15.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin.
  4. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 148, art. 156, art. 165, art. 220.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. Ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin.
  8. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), klasa 6.1, UN 1135.