Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski nowiczoki, środki paralityczno-drgawkowe czwartej generacji
angielski Novichok agents, fourth-generation agents (FGA), A-series agents
oryginalna (rosyjska) Новичок - dosłownie "nowicjusz", "nowy przybysz"; program Фолиант (Foliant)
oznaczenia serii A-230, A-232, A-234, A-242, A-262
numery CAS poszczególne związki: 26102-97-6, 2387496-12-8 i inne; wiele struktur bez przypisanego numeru

Nazwa "nowiczok" jest potoczna i nieprecyzyjna. W dokumentach OPCW i w wykazie 1 CWC odpowiadające im pozycje mają charakter rodzajowy i opisują całe rodziny związków przez wzór ogólny, a nie przez nazwy własne. Ma to bezpośrednie znaczenie prawne: kontrolą objęty jest każdy związek mieszczący się w opisie strukturalnym, także taki, który nigdy nie został nazwany ani opisany w literaturze.

Czym jest

Nowiczoki to grupa fosforoorganicznych środków paralityczno-drgawkowych opracowanych w Związku Radzieckim w ramach programu Foliant w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Mechanizm działania jest wspólny z pozostałymi środkami tej klasy - nieodwracalne hamowanie acetylocholinoesterazy - ale konstrukcja chemiczna została zaprojektowana pod trzy cele:

Toksyczność wyższa niż VX. Dane szacunkowe wskazują na wielokrotnie niższe dawki skuteczne, przy czym wartości publikowane pochodzą z relacji uczestników programu, a nie z opublikowanych badań recenzowanych.

Obejście ówczesnych list kontrolnych. Struktury zostały dobrane tak, aby nie mieściły się w definicjach wykazu 1 CWC w brzmieniu z 1993 roku. Ten cel został osiągnięty i utrzymał się przez ponad ćwierć wieku - do 2019 roku nowiczoki formalnie nie były objęte Konwencją. Dopiero po zamachu w Salisbury (2018) Konferencja Państw-Stron przyjęła w listopadzie 2019 r. dwie nowe pozycje wykazu 1, wchodzące w życie w czerwcu 2020 r.

Zastosowanie binarne z użyciem prekursorów niekontrolowanych. Program zakładał wytwarzanie środka na miejscu z substancji o charakterze przemysłowym, niepodlegających deklaracjom. Jest to cecha najistotniejsza dla kontroli obrotu: klasyczne podejście oparte na liście prekursorów zawodzi.

Konsekwencja praktyczna dla służb. Środek tej klasy może nie zostać rozpoznany przez sprzęt detekcyjny skalibrowany na sarin i VX, a jego prekursory mogą nie wzbudzić żadnego alarmu w systemie kontroli eksportu. Podstawą rozpoznania pozostaje obraz kliniczny i badanie laboratoryjne, a nie dokumentacja przewozowa.

Postać i właściwości

Publicznie dostępne dane fizykochemiczne są niepełne i częściowo niespójne. Ustalenia wynikające ze sprawy Salisbury i Amesbury (2018) oraz z zatrucia Aleksieja Nawalnego (2020):

Właściwość Ustalenia
postać ciecz oleista o niskiej lotności; niektóre warianty opisywane jako proszek lub materiał o konsystencji żelu
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach brak
lotność bardzo niska - porównywalna z VX lub niższa
trwałość w terenie wyjątkowo wysoka; w Salisbury materiał zachował aktywność w zamkniętej butelce przez ponad cztery miesiące, powodując zgon po przypadkowym kontakcie
droga narażenia głównie skórna, wtórnie inhalacyjna przy aerozolizacji
odporność na dekontaminację wyższa niż środków serii G; wymaga wielokrotnego odkażania alkalicznego z utleniaczem

Trwałość jest cechą o pierwszorzędnym znaczeniu operacyjnym. Przedmiot skażony nowiczokiem - klamka, opakowanie kosmetyku, odzież - pozostaje śmiertelnie niebezpieczny przez miesiące, w postaci niedającej żadnych sygnałów zmysłowych.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(13), 1A(14) i 1A(15) dodane decyzją C-24/DEC.4 i C-24/DEC.5 z 27 listopada 2019 r., obowiązują od 7 czerwca 2020 r.
CWC - prekursory wykaz 1, część B, poz. 1B(13) - prekursory związków z poz. 1A(13)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 zaktualizowane wraz z wykazem CWC; pozycje rodzajowe w 1C350 i 1C450
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Prawo polskie ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej stosuje wykaz w brzmieniu obowiązującym

Charakter rodzajowy pozycji. Pozycje 1A(13)-(15) opisują związki wzorem ogólnym z określonymi zakresami podstawników. W praktyce oznacza to, że:

  • do stwierdzenia, że substancja podlega kontroli, nie jest potrzebna jej nazwa ani numer CAS - wystarczy ustalenie budowy przez badanie laboratoryjne;
  • modyfikacja struktury w celu obejścia listy jest nieskuteczna, dopóki związek mieści się w opisie rodzajowym;
  • opinia biegłego musi odnosić się do wzoru ogólnego z załącznika do Konwencji, a nie do wykazu nazw.

Zagadnienie intertemporalne. Do 7 czerwca 2020 r. nowiczoki nie były objęte wykazem 1. Dla czynów popełnionych wcześniej kwalifikacja z ustawy o wykonywaniu Konwencji jest wyłączona przez zasadę lex retro non agit (art. 1 § 1 k.k.), co jednak nie wyłącza kwalifikacji z art. 120, 121, 148 lub 165 k.k., ponieważ pojęcie "środka masowej zagłady" oraz "substancji zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób" nie jest zależne od wpisu na listę.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Brak sygnałów pośrednich. Jest to zasadnicza różnica wobec pozostałych środków. Nowiczoki nie mają zapachu, nie parują w sposób zauważalny, nie powodują widocznych zmian na skażonych powierzchniach, a ich prekursory mogą nie figurować w żadnym wykazie kontrolnym. Nie ma "charakterystycznej aparatury", która byłaby wskaźnikiem, ponieważ synteza nie wymaga instalacji odpornych na fluorowodór.

Rozpoznanie przez obraz kliniczny. Podstawowym sygnałem pozostaje nagłe wystąpienie zespołu cholinergicznego u osoby lub grupy osób bez uchwytnej przyczyny:

  • mioza (źrenice szpilkowate);
  • obfite pocenie się i ślinotok;
  • drżenie mięśniowe, drgawki;
  • bradykardia, spadek ciśnienia;
  • porażenie oddechowe.

Cechą zgłaszaną w opisanych przypadkach jest szybkie narastanie objawów po okresie utajenia rzędu kilkudziesięciu minut od kontaktu skórnego oraz przedłużony przebieg - zahamowanie aktywności acetylocholinoesterazy utrzymywało się przez tygodnie, a rekonwalescencja trwała miesiącami.

Rozpoznanie przedmiotu jako nośnika. W udokumentowanych przypadkach nośnikami były przedmioty codziennego użytku: opakowanie perfum z podmienioną zawartością, klamka drzwi, bielizna. Wskaźniki: opakowanie kosmetyku ze śladami przepakowania, niepasującą nakrętką lub zawartością o innej lepkości niż deklarowana; przedmioty pozostawione bez wyjaśnienia w miejscu związanym z osobą chronioną.

Wykrywanie

  • detektory polowe (IMS, papierki) mogą nie zareagować - są kalibrowane na klasyczne środki, a niska lotność ogranicza wykrywanie w fazie gazowej; wynik ujemny nie wyklucza obecności;
  • rozstrzyga badanie laboratoryjne: GC-MS i LC-MS/MS w laboratorium akredytowanym przez OPCW, z wykorzystaniem widm referencyjnych z bazy OCAD;
  • w materiale biologicznym: oznaczenie aktywności acetylocholinoesterazy i butyrylocholinoesterazy oraz identyfikacja adduktów białkowych - metoda pozwala potwierdzić narażenie wiele tygodni po zdarzeniu, także gdy sam związek nie jest już wykrywalny.

Zasady bezpieczeństwa

Postępowanie jak przy VX, z zaostrzeniem: odzież gazoszczelna, rękawice odporne chemicznie, bezwzględny zakaz kontaktu z podejrzanym przedmiotem bez zabezpieczenia. Przedmioty skażone traktuje się jako trwale niebezpieczne. Doświadczenie z Salisbury pokazuje, że skażenie przenosi się na kolejne osoby przez przedmioty przez wiele miesięcy, a dekontaminacja obiektów wymagała usunięcia elementów budowlanych.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Ze względu na rodzajowy charakter pozycji i ograniczoną dostępność danych, ocena jakości ma tu inny sens niż przy środkach klasycznych.

Materiał o cechach produktu programu państwowego

  • wysoka czystość potwierdzona badaniem, brak zanieczyszczeń procesowych;
  • obecność stabilizatorów i nośnika dobranego pod kątem trwałości na powierzchniach;
  • opakowanie zaprojektowane jako przedmiot kamuflujący (kosmetyk, opakowanie handlowe) z profesjonalnym przepakowaniem;
  • skład wskazujący na układ binarny lub prekursor aktywowany na miejscu.

Materiał niepełnowartościowy

  • obecność znacznych ilości substratów i produktów ubocznych, wskazująca na syntezę prowizoryczną;
  • zanieczyszczenia świadczące o braku kontroli procesu;
  • niestabilność - materiał tracący aktywność w krótkim czasie;
  • struktura mieszcząca się w opisie rodzajowym wykazu 1, ale o parametrach dalekich od optymalnych.

Znaczenie prawne. Kluczowa jest tu obserwacja, że pozycje wykazu 1 mają charakter rodzajowy. Materiał o niskiej czystości, zanieczyszczony i nieskuteczny, nadal jest substancją wykazu 1, jeżeli zawiera związek o odpowiedniej budowie - niezależnie od stężenia i przydatności. Jeżeli natomiast synteza nie powiodła się i produkt nie zawiera związku objętego opisem, w grę wchodzi usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. - sprawca odpowiada za usiłowanie, mimo że użyty środek nie nadawał się do popełnienia czynu.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie, przesyłanie od roku do lat 10
art. 148 § 2 pkt 4 k.k. zabójstwo z użyciem środka mogącego sprowadzić niebezpieczeństwo dla wielu osób od 12 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych od 6 miesięcy do lat 8
art. 115 § 20 w zw. z art. 65 § 1 k.k. przestępstwo o charakterze terrorystycznym obostrzenie wymiaru kary
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycje 13, 14 i 15 oraz część B pozycja 13 - dodane decyzjami C-24/DEC.4 i C-24/DEC.5 Konferencji Państw-Stron z 27 listopada 2019 r., obowiązujące od 7 czerwca 2020 r.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycje 1C350 i 1C450.
  3. OPCW, sprawozdania z misji technicznej w Zjednoczonym Królestwie (2018) oraz w Republice Federalnej Niemiec (2020).
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 1 § 1, art. 13 § 2, art. 65, art. 115 § 20, art. 120, art. 121, art. 148, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.