HMX (oktogen)

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski HMX (oktogen)
angielski HMX (octogen)
wzór / oznaczenie C₄H₈N₈O₈
numer CAS 2691-41-0
numer UN 0226

Czym jest

HMX (oktogen) to kruszący materiał wybuchowy o jednej z najwyższych mocy wśród produkowanych na skalę przemysłową. Jest stosunkowo niewrażliwy, co czyni go bezpieczniejszym w obsłudze niż materiały inicjujące.

Ze względu na wysoką prędkość detonacji i stabilność jest komponentem plastycznych materiałów wybuchowych (PBX) i elementów układów implozyjnych ładunków jądrowych - stąd podwójne znaczenie kontrolne.

Zakres opisu. Hasło ma charakter rozpoznawczo-prawny. Nie zawiera receptur, parametrów syntezy ani sposobów uzbrajania - opisuje cechy pozwalające rozpoznać materiał i ustalić podstawę odpowiedzialności.

Charakterystyka fizykochemiczna

Cecha Wartość
wzór C₄H₈N₈O₈
postać biały proszek krystaliczny
gęstość ~1,90 g/cm³
prędkość detonacji ~9100 m/s (bardzo wysoka)
temperatura topnienia 276-280 °C
wrażliwość umiarkowana (kruszący wtórny)

Zastosowania cywilne

Górnictwo, wyburzenia, paliwa rakietowe, materiały wybuchowe specjalne - w ściśle reglamentowanym obiegu.

Miejsce w grupie i pozycje pokrewne

Podstawa prawna kontroli

Wykaz / akt Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C239 kontrola wywozu
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML8 materiał/urządzenie o znaczeniu wojskowym
Prawo polskie - materiały wybuchowe ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego zezwolenia, ewidencja, nadzór
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały - proszki, granulaty, prasowane kształtki, elastyczne arkusze albo odlewy bez oznaczeń handlowych; opakowania z symbolami materiału wybuchowego (klasa 1 ADR); ślady produkcji (prasy, formy, mieszarki).

Wskaźniki - materiał wybuchowy poza legalnym obiegiem i ewidencją; ilości i czystość przekraczające zastosowania cywilne; powiązanie z detonatorami, spłonkami albo konstrukcją ładunku.

Zasady bezpieczeństwa - bezwzględny zakaz uderzeń, tarcia, ognia i manipulacji; zabezpieczenie i ewakuacja strefy; wezwanie patrolu rozminowania/pirotechników; ocena stanu materiału wyłącznie przez uprawniony zespół.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał pełnowartościowy - jednolity biały proszek albo prasowana kształtka o właściwej gęstości. Materiał niepełnowartościowy - zawilgocenie, zanieczyszczenie, rozkład obniżający zdolność detonacji.

Znaczenie prawne. Wyrabianie, gromadzenie, posiadanie i obrót materiałami wybuchowymi bez wymaganego zezwolenia realizuje znamiona czynu z art. 171 k.k.; wywóz bez zezwolenia - z art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym. Wobec zastosowania w układach implozyjnych, gromadzenie w celu budowy ładunku jądrowego podlega art. 121 k.k. Materiał zdegradowany, niezdolny do detonacji, zgromadzony w zamiarze użycia, może być oceniany w kategoriach usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.) - co nie wyłącza odpowiedzialności za sam nielegalny obrót.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 171 § 1 k.k. wyrabianie, przetwarzanie, gromadzenie, posiadanie, obrót materiałami wybuchowymi bez wymaganego zezwolenia od 6 miesięcy do lat 8
art. 121 § 1 k.k. gromadzenie środków służących do wytworzenia broni jądrowej - przy ustaleniu przeznaczenia od roku do lat 10
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia (eksplozji) zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach od roku do lat 10
art. 173 k.k. sprowadzenie katastrofy w komunikacji (przy użyciu wobec transportu) od roku do lat 10
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia (wywóz, pośrednictwo, tranzyt) od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne (materiał zdegradowany / poniżej progów) jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C239.
  2. Wspólny wykaz uzbrojenia Unii Europejskiej (ML).
  3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego.
  4. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 171, art. 173.