Amiton (VG)

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski amiton, fosforotiolan O,O-dietylo-S-[2-(dietyloamino)etylowy]
angielski amiton, O,O-diethyl S-[2-(diethylamino)ethyl] phosphorothioate
nazwa systematyczna IUPAC O,O-dietylo S-[2-(dietyloamino)etylo] fosforotiolan
oznaczenie NATO VG
nazwa handlowa (ICI, 1954-1958) Tetram
oznaczenie amerykańskie EA-1508
numer CAS 78-53-5

Pozycja wykazu 1C450.a.1 rozporządzenia (UE) 2021/821 obejmuje amiton wraz z odpowiadającymi mu solami alkilowanymi lub protonowanymi. Postać handlowa była solą - szczawianem albo cytrynianem - co ma znaczenie rozpoznawcze, ponieważ sole są ciałami stałymi, a wolna zasada cieczą.

Czym jest

Amiton jest fosforoorganicznym środkiem paralityczno-drgawkowym o mechanizmie identycznym z sarinem i VX: nieodwracalnie hamuje acetylocholinoesterazę, powodując przełom cholinergiczny.

Jego znaczenie polega jednak nie na parametrach bojowych - jest wyraźnie słabszy od VX - lecz na roli historycznej. Amiton jest punktem, w którym powstała cała seria V.

Związek został opracowany w 1952 roku w brytyjskich zakładach Imperial Chemical Industries jako insektycyd i wprowadzony do obrotu handlowego pod nazwą Tetram w 1954 roku. Był to produkt rolniczy, sprzedawany otwarcie. Po kilku latach wycofano go z rynku ze względu na toksyczność dla ssaków znacznie wyższą, niż zakładano - okazał się zbyt niebezpieczny dla osób go stosujących.

Informacja o tej toksyczności trafiła do brytyjskiego ośrodka wojskowego Porton Down, gdzie Ranajit Ghosh rozpoznał w budowie amitonu wzorzec strukturalny nadający się do rozwinięcia. Modyfikacje tego wzorca doprowadziły do VX, a następnie do całej serii V. Amiton jest więc pierwowzorem strukturalnym najbardziej toksycznej klasy klasycznych bojowych środków trujących.

Ma to konsekwencję rozpoznawczą: obecność amitonu albo jego prekursorów w obiekcie nie musi oznaczać zamiaru użycia samego amitonu. Częściej wskazuje na prace nad związkami pochodnymi, ponieważ droga od amitonu do środków serii V jest w literaturze otwartej dobrze udokumentowana jako fakt historyczny.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C10H24NO3PS
masa molowa 269,34 g/mol
postać (wolna zasada) ciecz oleista
postać (sole) ciało stałe krystaliczne
barwa bezbarwna do jasnożółtej
zapach słaby, siarkowy
temperatura wrzenia ok. 110 °C przy 0,5 mmHg (rozkład przy ciśnieniu normalnym)
gęstość ok. 1,03 g/cm3
prężność par bardzo niska - substancja praktycznie nielotna
rozpuszczalność w wodzie umiarkowana dla wolnej zasady; sole dobrze rozpuszczalne
trwałość wysoka; hydrolizuje wolno w środowisku obojętnym

Amiton jest nielotny i trwały, czyli zachowuje się jak środek serii V, a nie jak seria G. Główną drogą narażenia jest kontakt ze skórą oraz droga pokarmowa. Dobra rozpuszczalność soli w wodzie ma znaczenie operacyjne: umożliwia skażenie napojów i żywności, co przy amitonie było realnym scenariuszem rozważanym w ocenach zagrożenia.

Prekursory i droga wytwarzania

Charakterystyczny jest zestaw estrów fosforotionowych z aminami dietylowymi. Różnica wobec VX sprowadza się do podstawnika aminowego: dietylowego zamiast diizopropylowego. Praktyczna konsekwencja dla kontroli obrotu: prekursory obu związków są chemicznie bliskie i pojawiają się w tych samych wykazach, a rozstrzygnięcie, który związek był celem, wymaga badania produktu, nie samego zestawu surowców.

Estry fosforotionowe mają rzeczywiste zastosowania w produkcji insektycydów fosforoorganicznych, które są nadal legalne w części państw. Ocena zamówienia opiera się więc na profilu odbiorcy i skali, nie na samym fakcie nabycia.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 2, część A, poz. 2A(3) - amiton i odpowiadające mu sole alkilowane lub protonowane wykaz 2: deklaracje, inspekcje, ograniczenia transferu do państw spoza Konwencji
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C450.a.1 kontrola wywozu
Prekursory 1C350 poz. 12, 19, 47, 49, 60, 61, 64
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7; dual-use 1C450
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym
Środki ochrony roślin rozporządzenie (WE) nr 1107/2009 amiton niezatwierdzony; obrót jako pestycydem jest nielegalny

Uwaga o statusie pestycydowym. Amiton był legalnym środkiem ochrony roślin przez cztery lata w latach pięćdziesiątych. Dziś nie jest zatwierdzony w Unii Europejskiej w żadnym zastosowaniu. Ujawnienie preparatu opisanego jako insektycyd, zawierającego amiton, jest zatem jednocześnie sprawą o nielegalny obrót środkiem ochrony roślin i o substancję wykazu 2 CWC. Zdarza się to przy zabezpieczaniu starych zapasów w gospodarstwach rolnych - opakowania z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bywają odnajdywane w magazynach przejmowanych gospodarstw.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • ciecz oleista, jasna, o słabym zapachu siarkowym - postać wolnej zasady;
  • białe lub kremowe ciało stałe krystaliczne - postać solna, typowa dla preparatu handlowego;
  • stare opakowania handlowe z nazwą Tetram - znalezisko archiwalne, spotykane w magazynach rolniczych;
  • roztwory w rozpuszczalnikach organicznych albo preparaty olejowe.

Sygnały w obiekcie produkcyjnym

  • intensywny zapach siarkowy typu zgniłego czosnku - wspólny dla całej serii V, pochodzący od związków tiolowych i pentasiarczku fosforawego;
  • estry fosforotionowe i aminy dietylowe w jednym miejscu;
  • płuczki alkaliczne, instalacja odsiarczania;
  • literatura i notatki dotyczące związków fosforoorganicznych - przy amitonie częściej niż przy innych środkach spotyka się kontekst "badawczy", ponieważ związek jest opisany w otwartej literaturze toksykologicznej.

Objawy narażenia

Zespół cholinergiczny, jak przy wszystkich środkach tej klasy:

Faza Objawy
wczesna mioza (źrenice szpilkowate), ślinotok, łzawienie, wodnisty katar, pocenie się
narastająca skurcz oskrzeli, duszność, nudności, wymioty, biegunka, bolesne skurcze brzucha
ciężka drżenia mięśniowe, drgawki uogólnione, porażenie mięśni oddechowych, bradykardia

Ze względu na nielotność narażenie następuje głównie przez skórę i drogę pokarmową, więc objawy pojawiają się z opóźnieniem - od kilkunastu minut do kilku godzin. Brak dolegliwości bezpośrednio po kontakcie nie wyklucza narażenia. Przy narażeniu skórnym pierwszym objawem bywa miejscowe drżenie mięśni i pocenie się w miejscu kontaktu, bez miozy - jak przy VX.

Postępowanie

Atropina i oksymy (pralidoksym, obidoksym) - standardowe postępowanie przy zatruciach fosforoorganicznych. Starzenie kompleksu enzymatycznego przebiega przy amitonie wolno, więc oksymy zachowują skuteczność przez wiele godzin, w przeciwieństwie do somanu. Leki przeciwdrgawkowe z grupy benzodiazepin. Dekontaminacja skóry wodą z mydłem i roztworem alkalicznym.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

Odzież gazoszczelna i rękawice odporne chemicznie - zagrożenie jest kontaktowe, nie inhalacyjne. Przedmioty skażone pozostają niebezpieczne przez długi czas. Postępowanie jak przy VX.

Wykrywanie

Papierki M8/M9 wykrywają ciecz. Detektory IMS mają ograniczoną czułość wobec związków nielotnych - wynik ujemny nie wyklucza obecności. Rozstrzyga badanie laboratoryjne GC-MS lub LC-MS/MS. W materiale biologicznym: oznaczenie aktywności acetylocholinoesterazy i butyrylocholinoesterazy oraz identyfikacja adduktów białkowych.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości technicznej

  • klarowna ciecz oleista albo jednolite białe kryształy soli;
  • wysoka czystość, niska zawartość wody i wolnych tioli;
  • opakowanie hermetyczne, chroniące przed wilgocią;
  • w preparacie handlowym: nośnik, rozpuszczalnik i etykieta producenta.

Materiał niepełnowartościowy

  • ciemne zabarwienie, zmętnienie, osad - produkty utleniania i rozkładu;
  • silny zapach siarkowy przy otwarciu - wolne tiole, świadczące o niedokończonej reakcji;
  • rozwarstwienie preparatu olejowego;
  • obecność wody i produktów hydrolizy.

Znalezisko archiwalne - ocena szczególna. Opakowanie Tetramu z lat pięćdziesiątych, przechowywane kilkadziesiąt lat w magazynie gospodarskim, ma zwykle w znacznym stopniu zdegradowaną zawartość. Nie oznacza to jednak, że jest bezpieczne: produkty rozkładu estrów fosforotionowych pozostają toksyczne, a stare opakowania metalowe bywają skorodowane i nieszczelne. Postępowanie jak z odpadem niebezpiecznym, z zabezpieczeniem przed rozszczelnieniem podczas transportu.

Znaczenie prawne. Posiadacz starego preparatu handlowego, który nie ma świadomości jego charakteru - na przykład rolnik przejmujący gospodarstwo wraz z magazynem - nie realizuje znamion umyślnego czynu z art. 121 k.k. Odpowiedzialność może natomiast powstać na gruncie przepisów o odpadach niebezpiecznych, a przy zaniechaniu zgłoszenia po powzięciu wiadomości - także na gruncie przepisów o środkach ochrony roślin.

Odrębnie: sprawca, który wytworzył amiton o czystości zbyt niskiej albo w postaci zhydrolizowanej, niezdolnej do wywołania zamierzonego skutku, odpowiada za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 148 § 2 pkt 4 k.k. zabójstwo z użyciem środka mogącego sprowadzić niebezpieczeństwo dla wielu osób od 12 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 76 ustawy o środkach ochrony roślin wprowadzanie do obrotu lub stosowanie środka niedopuszczonego grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2
art. 183 § 1 k.k. nielegalne składowanie odpadów niebezpiecznych od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 2 część A pozycja 3.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycje 1C450.a.1 oraz 1C350 poz. 12, 19, 47, 49, 60, 61, 64.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 148, art. 163, art. 165, art. 183.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin.