Seskwiiperyt

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski seskwiiperyt, 1,2-bis(2-chloroetylotio)etan
angielski sesquimustard, 1,2-bis(2-chloroethylthio)ethane
nazwa systematyczna IUPAC 1,2-bis[(2-chloroetylo)sulfanylo]etan
oznaczenie NATO Q
oznaczenie w mieszaninach składnik HQ (z iperytem destylowanym HD)
oznaczenia rosyjskie сесквииприт
numer CAS 3563-36-8

Nazwa "seskwi-" pochodzi od łacińskiego sesqui - półtora. Cząsteczka zawiera bowiem dwa atomy siarki i dwie grupy chloroetylowe, czyli w stosunku do zwykłego iperytu siarkowego "półtora raza więcej" elementów strukturalnych.

Czym jest

Seskwiiperyt jest bojowym środkiem trującym z grupy parzących, należącym do rodziny iperytów siarkowych. Mechanizm działania jest identyczny jak w całej klasie: alkilowanie DNA, białek i lipidów, prowadzące do martwicy tkanek w miejscu kontaktu oraz do uszkodzenia szpiku kostnego przy narażeniu ogólnoustrojowym.

Cechą wyróżniającą jest siła działania parzącego. Seskwiiperyt jest szacunkowo od trzech do pięciu razy silniejszym wezykantem niż iperyt destylowany (HD). Wynika to z obecności dwóch centrów alkilujących rozdzielonych mostkiem etylenowym, co zwiększa prawdopodobieństwo utworzenia wiązań poprzecznych w DNA. Uszkodzenie dwuniciowe jest trudniejsze do naprawy niż jednoniciowe, stąd większa cytotoksyczność.

Za tę siłę seskwiiperyt płaci jednak ograniczeniem fizycznym, które przesądziło o jego marginalnym znaczeniu bojowym: jest ciałem stałym o temperaturze topnienia około 56 °C. Nie da się go zastosować jako cieczy skażającej teren ani jako aerozolu w zwykły sposób. Dlatego nie występuje samodzielnie - jest wyłącznie składnikiem mieszanin.

Najważniejszą z nich jest HQ - mieszanina iperytu destylowanego z seskwiiperytem. Dodatek seskwiiperytu podnosi siłę parzącą mieszaniny, a iperyt pełni rolę rozpuszczalnika, utrzymującego całość w postaci ciekłej. Analogicznie działa iperyt O w mieszaninie HT.

Znaczenie rozpoznawcze. Wykrycie seskwiiperytu w próbce jest silnym wskaźnikiem, że materiał nie pochodzi z prowizorycznej syntezy, lecz z procesu prowadzonego celowo i z określoną recepturą. Seskwiiperyt nie powstaje jako przypadkowe zanieczyszczenie przy produkcji zwykłego iperytu w istotnych ilościach - jego obecność w znaczącym stężeniu oznacza zamierzone wytworzenie mieszaniny.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C6H12Cl2S2
masa molowa 219,19 g/mol
postać ciało stałe krystaliczne w temperaturze pokojowej
barwa biała do jasnożółtej; techniczny - brunatny
zapach słaby, czosnkowy, podobny do iperytu
temperatura topnienia ok. 56 °C
temperatura wrzenia ok. 230 °C (rozkład)
gęstość ok. 1,29 g/cm3
prężność par bardzo niska - substancja praktycznie nielotna
rozpuszczalność w wodzie znikoma
rozpuszczalność w iperycie i rozpuszczalnikach organicznych dobra
trwałość bardzo wysoka; hydrolizuje wolniej niż iperyt destylowany

Postać stała i skrajnie niska lotność mają dwie konsekwencje operacyjne.

Zagrożenie jest wyłącznie kontaktowe. Seskwiiperyt nie tworzy par w stopniu istotnym, więc nie stanowi zagrożenia inhalacyjnego przy zwykłym manipulowaniu. Groźny jest dotyk oraz pylenie przy rozdrabnianiu materiału stałego.

Skażenie jest wyjątkowo trwałe. Materiał osadzony na powierzchni, w gruncie albo na przedmiotach nie odparowuje i praktycznie nie hydrolizuje. Skażenie utrzymuje się latami - dłużej niż przy iperycie destylowanym, który sam jest już środkiem trwałym. W znaleziskach z amunicji historycznej seskwiiperyt bywa składnikiem najlepiej zachowanym, podczas gdy pozostałe składniki mieszaniny uległy już rozkładowi.

Prekursory i droga wytwarzania

Seskwiiperyt powstaje z prekursorów wspólnych z iperytem siarkowym, przy czym częścią siarkową jest tu związek dwufunkcyjny:

  • tiodiglikol - CAS 111-48-8, pozycja 1C350 poz. 1, wykaz 2 CWC - w produkcji seskwiiperytu wykorzystywany jest jego odpowiednik dwusiarczkowy;
  • chlorek tionylu - CAS 7719-09-7, pozycja 1C350 poz. 9, wykaz 3 CWC - czynnik chlorujący;
  • 2-chloroetanol - CAS 107-07-3, pozycja 1C350 poz. 15;
  • siarczek sodu - CAS 1313-82-2, pozycja 1C350 poz. 50;
  • monochlorek siarki - CAS 10025-67-9, pozycja 1C350 poz. 51;
  • dichlorek siarki - CAS 10545-99-0, pozycja 1C350 poz. 52;
  • 1,2-bis(2-hydroksyetylotio)etan - prekursor bezpośredni, analog tiodiglikolu o dwóch atomach siarki; nie figuruje imiennie w wykazie 1C350, ale mieści się w opisie rodzajowym wykazu 2 CWC.

Wniosek dla kontroli obrotu. Prekursor bezpośredni seskwiiperytu nie ma zastosowań cywilnych i nie jest towarem handlowym. Jego zamówienie albo wytworzenie w obiekcie jest wskaźnikiem o wysokiej wartości - wyższej niż w przypadku tiodiglikolu, który ma legalne zastosowania w produkcji tuszów i tekstyliów.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(4) - iperyty siarkowe; seskwiiperyt wymieniony imiennie w tej pozycji najostrzejszy reżim: zakaz produkcji poza ilościami badawczymi
CWC - prekursory tiodiglikol: wykaz 2, część B, poz. 2B(13); chlorek tionylu: wykaz 3, część B, poz. 3B(14)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 prekursory: 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 51, 52 sam środek - wykaz uzbrojenia
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - amunicja historyczna ustawa z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji dotyczy znalezisk poligonowych i morskich

Pozycja 1A(4) wykazu 1 wymienia iperyty siarkowe imiennie i wyczerpująco, obejmując: siarczek 2-chloroetylochlorometylowy, gaz musztardowy, bis(2-chloroetylotio)metan, seskwiiperyt, 1,3-bis(2-chloroetylotio)-n-propan, 1,4-bis(2-chloroetylotio)-n-butan, 1,5-bis(2-chloroetylotio)-n-pentan, bis(2-chloroetylotiometylo)eter oraz iperyt O.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • biały lub żółtawy proszek krystaliczny albo bryły o konsystencji wosku - postać czysta; wygląd zupełnie odmienny od "gazu musztardowego" znanego z opisów popularnych;
  • składnik ciemnej, oleistej cieczy - w mieszaninie HQ z iperytem destylowanym;
  • osad krystaliczny wytrącony z mieszaniny w niskiej temperaturze - charakterystyczne dla mieszanin HQ przechowywanych w chłodzie;
  • w znaleziskach amunicji: składnik brunatnej lub czarnej masy o konsystencji smoły.

Sygnał rozpoznawczy szczególny. W pojemniku z mieszaniną iperytową przechowywaną w niskiej temperaturze seskwiiperyt wykrystalizowuje jako osad na dnie. Obecność osadu krystalicznego w cieczy iperytowej nie musi zatem oznaczać degradacji materiału - może wskazywać na mieszaninę HQ, czyli produkt o podwyższonej sile działania. Rozróżnienie wymaga badania laboratoryjnego, ale sam fakt należy odnotować w protokole oględzin, ponieważ ma znaczenie dla kwalifikacji materiału.

Sygnały w obiekcie produkcyjnym

  • prekursory dwusiarczkowe - analogi tiodiglikolu o rozbudowanym łańcuchu;
  • aparatura do krystalizacji i suszenia - seskwiiperyt jest ciałem stałym, więc proces obejmuje etapy nieobecne przy produkcji zwykłego iperytu;
  • zapach czosnkowy w obiekcie;
  • urządzenia do mieszania i termostatowania - przygotowanie mieszaniny HQ wymaga podgrzania powyżej 56 °C.

Objawy narażenia

Obraz identyczny jak przy iperycie siarkowym, z opóźnieniem objawów o 2 do 24 godzin i przewagą zmian skórnych. Różnice ilościowe:

  • zmiany skórne rozleglejsze i głębsze przy tej samej dawce;
  • działanie na szpik silniejsze - leukopenia pojawia się po mniejszym narażeniu;
  • brak istotnego zagrożenia inhalacyjnego przy kontakcie z materiałem stałym, o ile nie dochodzi do pylenia.

Brak dolegliwości bezpośrednio po kontakcie nie oznacza braku narażenia - zasada ta obowiązuje przy wszystkich iperytach.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • rękawice odporne chemicznie i odzież ochronna; seskwiiperyt przenika przez gumę naturalną i lateks;
  • ochrona dróg oddechowych przed pyłem, nie przed parą - filtr cząstek stałych, nie pochłaniacz gazów;
  • unikanie czynności powodujących pylenie: przesypywania, kruszenia, zamiatania;
  • dekontaminacja: mechaniczne usunięcie materiału, następnie podchloryn; woda sama nie odkaża.

Wykrywanie

Papierki M8/M9 są przeznaczone do cieczy i wobec materiału stałego zawodzą. Rurki wskaźnikowe i IMS mają ograniczoną skuteczność ze względu na nielotność. Rozstrzyga badanie laboratoryjne GC-MS. Markerem środowiskowym jest odpowiedni tioalkohol powstający przy hydrolizie; w materiale biologicznym - addukty z hemoglobiną i albuminą, wykrywalne tygodniami.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości wojskowej

  • w postaci czystej: jednolity, biały do jasnożółtego proszek krystaliczny o ostrej temperaturze topnienia około 56 °C;
  • w mieszaninie HQ: jednorodna ciecz o określonym, powtarzalnym stosunku składników, bez rozwarstwienia w temperaturze roboczej;
  • niska zawartość siarki elementarnej i produktów polimeryzacji;
  • opakowanie hermetyczne, chroniące przed wilgocią.

Materiał niepełnowartościowy

  • ciemna, smolista masa z osadem - przewaga produktów polimeryzacji nad substancją czynną;
  • rozmyta temperatura topnienia - wskazuje na mieszaninę zanieczyszczeń, nie na związek o określonym składzie; jest to prosty i tani wskaźnik jakości, możliwy do oznaczenia w każdym laboratorium;
  • silny zapach siarkowy i obecność siarki elementarnej;
  • w mieszaninie: rozwarstwienie i wytrącenie osadu w temperaturze roboczej, świadczące o przekroczeniu rozpuszczalności, czyli o błędnie dobranej recepturze.

Ocena szczególna: mieszanina zamierzona a materiał zanieczyszczony

Rozróżnienie to ma znaczenie dowodowe:

Wskazuje na mieszaninę zamierzoną (HQ) Wskazuje na produkt niekontrolowany
stały, powtarzalny stosunek składników skład przypadkowy, zmienny między próbkami
brak innych produktów ubocznych liczne zanieczyszczenia i produkty rozkładu
ciecz jednorodna w temperaturze roboczej rozwarstwienie, osad, zmienna konsystencja
obecność stabilizatora brak stabilizacji
aparatura do termostatowania i mieszania w obiekcie brak jakiegokolwiek sprzętu do przygotowania mieszaniny

Znaczenie prawne. Materiał w znacznym stopniu spolimeryzowany, o zawartości substancji czynnej zbyt niskiej, by wywołać zamierzony skutek, objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k. Przy seskwiiperycie sytuacja ta jest jednak rzadsza niż przy pozostałych iperytach, ponieważ substancja jest wyjątkowo trwała - materiał, który wygląda na stary i zdegradowany, może zachowywać pełne właściwości parzące. Ocena "stary, więc nieszkodliwy" jest przy seskwiiperycie szczególnie zawodna.

Niezależnie od stanu materiału, samo posiadanie substancji wykazu 1 CWC oraz jej prekursorów stanowi odrębne przestępstwo.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 156 § 1 k.k. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu od 3 do 20 lat
art. 171 § 1 k.k. posiadanie i obrót amunicją bez zezwolenia - znaleziska historyczne od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 1 część A pozycja 4; wykaz 2 część B pozycja 13; wykaz 3 część B pozycja 14.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 51, 52.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 156, art. 163, art. 165, art. 171.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.