Pentachlorek fosforu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski pentachlorek fosforu, pięciochlorek fosforu, chlorek fosforu(V)
angielski phosphorus pentachloride
nazwa systematyczna IUPAC pentachlorek fosforu
oznaczenia branżowe PCl5
numer CAS 10026-13-8
numer UN 1806

Czym jest

Pentachlorek fosforu jest silnym czynnikiem chlorującym o działaniu odmiennym od chlorku tionylu: wprowadza chlor z jednoczesnym odwodnieniem, co czyni go odczynnikiem z wyboru tam, gdzie łagodniejsze czynniki zawodzą.

W kontekście broni chemicznej pełni dwie role:

Zastosowania cywilne są rozległe:

  • synteza chlorków kwasowych w przemyśle farmaceutycznym i barwnikarskim;
  • produkcja środków ochrony roślin;
  • katalizator i czynnik chlorujący w syntezie organicznej;
  • wytwarzanie heksafluorofosforanów, elektrolitów baterii litowych;
  • środek chlorujący w produkcji półproduktów fosforoorganicznych - w tym uniepalniaczy i dodatków olejowych.

Jak przy trichlorku fosforu i tlenochlorku fosforu, powszechność zastosowań daje niską wartość wskaźnikową samego posiadania. Ocena opiera się na zestawie ze związkami fosfonowymi i na proporcji do skali działalności.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny PCl5
masa molowa 208,24 g/mol
postać ciało stałe - kryształy albo proszek
barwa biaława do żółtozielonkawej
zapach ostry, drażniący - od uwalnianego chlorowodoru
temperatura sublimacji ok. 160 °C (sublimuje, nie topi się pod ciśnieniem normalnym)
gęstość 2,1 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie reaguje gwałtownie - hydroliza do kwasu fosforowego i chlorowodoru
trwałość dobra w warunkach bezwodnych; dymi silnie na powietrzu
działanie na materiały żrący; nie atakuje suchego szkła

Pentachlorek fosforu dymi na powietrzu wilgotnym i hydrolizuje gwałtownie, jak pozostałe chlorki fosforu. Zakaz stosowania wody do rozlewu obowiązuje bez zmian; neutralizacja sorbentami obojętnymi i alkalicznymi.

Cechą odróżniającą jest postać stała - w odróżnieniu od ciekłych trichlorku i tlenochlorku. Materiał występuje jako biaława albo żółtozielonkawa masa krystaliczna, silnie higroskopijna, zbrylająca się przy dostępie wilgoci.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Pentachlorek fosforu, trichlorek fosforu i tlenochlorek fosforu tworzą rodzinę chlorków fosforu wykazu 3 CWC, zestawioną w haśle o trichlorku. Wszystkie pozostają w chemicznej równowadze i wzajemnie się przekształcają.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 3, część B, poz. 3B(7) reżim deklaracyjny; produkcja przemysłowa legalna
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 38 kontrola wywozu
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej obowiązki deklaracyjne powyżej progów
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja żrąca; "w kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy"
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 8, UN 1806

Progi deklaracyjne wykazu 3 są wysokie, jak przy trichlorku fosforu.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • biaława albo żółtozielonkawa masa krystaliczna albo proszek w bębnach i pojemnikach hermetycznych;
  • oznakowanie ADR klasy 8, numer UN 1806;
  • w zakładach chemicznych - instalacje dozujące, magazyny odczynników;
  • materiał zbrylony, dymiący - postać zawilgocona.

Sygnały bezpośrednie

  • silne dymienie na powietrzu i ostry zapach chlorowodoru;
  • korozja armatury i elementów metalowych;
  • białe naloty i wykwity w miejscu przechowywania.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
pentachlorek razem z kwasem metylofosfonowym albo estrami metylofosfonowymi chlorowanie do dichlorku - wskaźnik wysokiej wartości
pentachlorek razem z dichlorkiem siarki stabilizacja odczynnika drogi Levinsteina
odbiorca bez syntezy farmaceutycznej, barwnikarskiej ani produkcji fosfoorganicznej wymaga wyjaśnienia
brak deklaracji CWC przy obrocie powyżej progów naruszenie samo w sobie
sam pentachlorek fosforu wskaźnik słaby - substancja powszechna

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • odzież i rękawice odporne chemicznie, ochrona oczu i dróg oddechowych;
  • bezwzględny zakaz stosowania wody - reakcja gwałtowna i egzotermiczna;
  • neutralizacja sorbentami obojętnymi i alkalicznymi;
  • pomiar stężenia chlorowodoru przed wejściem.

Wykrywanie

Rurki wskaźnikowe na chlorowodór; papierki pH; detektory wielogazowe. GC-MS przy identyfikacji produktów reakcji; oznaczenie fosforanów w próbkach środowiskowych.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa - opakowanie oryginalne producenta, hermetyczne, oznakowane zgodnie z CLP i ADR; karta charakterystyki; odbiorca o zweryfikowanym profilu; ważne zezwolenie przy wywozie poza Unię; deklaracje CWC powyżej progów; materiał suchy, jednolity.

Przesyłka nieprawidłowa - brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji; deklaracja celna bez nazwy; przepakowanie do pojemników nieszczelnych; odbiorca bez działalności uzasadniającej zapotrzebowanie; brak deklaracji CWC.

Ocena jakości materiału

  • materiał pełnowartościowy: biaława albo żółtozielonkawa masa krystaliczna, sucha, sypka;
  • materiał niepełnowartościowy: zbrylenie, zawilgocenie, intensywne dymienie i silny zapach chlorowodoru - świadczy o czynnej hydrolizie; obecność tlenochlorku fosforu i kwasu fosforowego jako produktów rozkładu.

Ta sama zasada co przy solach uwalniających gaz (cyjanek sodu, siarczek sodu, pentasiarczek fosforawy): materiał zawilgocony ma mniej substancji czynnej, ale jego otoczenie jest groźniejsze wskutek czynnego wydzielania chlorowodoru.

Znaczenie prawne. Pentachlorek fosforu nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, niedopełnieniu obowiązków deklaracyjnych, fałszywej deklaracji albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki - w tym ostatnim przypadku rozstrzyga zestaw ze związkami fosfonowymi.

Sprawca, który zgromadził materiał znacznie zhydrolizowany, o zawartości niewystarczającej do przeprowadzenia zamierzonego chlorowania, odpowiada w odniesieniu do tego zamiaru za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 182 § 1 k.k. zanieczyszczenie powietrza, wody lub ziemi od 3 miesięcy do lat 5
art. 220 § 1 k.k. narażenie pracownika przez niedopełnienie obowiązków BHP do lat 3
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał zhydrolizowany jak za usiłowanie
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej niedopełnienie obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 3 część B pozycja 7.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 38.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 163, art. 165, art. 182, art. 220.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.