Chlorocyjan

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski chlorocyjan, chlorek cyjanu
angielski cyanogen chloride
nazwa systematyczna IUPAC chlorek karbononitrylu
oznaczenie NATO CK
oznaczenia francuskie (I wojna światowa) Mauguinite
oznaczenia niemieckie Chlorcyan
oznaczenia rosyjskie хлорциан
numer CAS 506-77-4
numer UN 1589

Czym jest

Chlorocyjan jest bojowym środkiem trującym o działaniu mieszanym, łączącym dwa mechanizmy, które w pozostałych środkach występują rozdzielnie:

  • działanie ogólnotrujące - po wchłonięciu uwalnia jon cyjankowy, który blokuje oksydazę cytochromu c, dokładnie tak jak cyjanowodór;
  • działanie drażniąco-duszące - w miejscu kontaktu silnie podrażnia spojówki i drogi oddechowe, a w głębokich partiach płuc powoduje toksyczny obrzęk, podobnie jak fosgen.

To połączenie było celem konstrukcyjnym. Cyjanowodór jest skrajnie toksyczny, ale zbyt lotny i lżejszy od powietrza, przez co szybko się rozprasza. Chlorocyjan zachowuje toksyczność cyjankową, a jednocześnie jest cięższy od powietrza i wyraźnie mniej lotny - utrzymuje się w terenie i gromadzi przy gruncie. Z punktu widzenia zastosowania bojowego jest więc rozwiązaniem skuteczniejszym niż sam cyjanowodór.

Druga zamierzona cecha: chlorocyjan przenika przez pochłaniacze filtracyjne starszych typów, których węgiel aktywny był impregnowany pod kątem innych środków. Historycznie stosowano go właśnie w celu wymuszenia na przeciwniku wymiany sprzętu ochronnego i wywołania niepewności co do jego skuteczności. Współczesne pochłaniacze wielogazowe zawierają impregnaty skuteczne wobec chlorocyjanu, ale pochłaniacz przypadkowy albo przeterminowany nie daje tu ochrony.

Trzecia cecha, istotna operacyjnie: chlorocyjan ma wyraźne działanie ostrzegawcze. W odróżnieniu od cyjanowodoru, którego zapach wyczuwa tylko część populacji, chlorocyjan natychmiast powoduje intensywne łzawienie i pieczenie oczu przy stężeniach niższych od śmiertelnych. Daje to realną szansę wycofania się.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny CNCl
masa molowa 61,47 g/mol
postać gaz; poniżej 13 °C ciecz
barwa bezbarwny
zapach ostry, gryzący, drażniący; przy małych stężeniach opisywany jako pieprzny
temperatura wrzenia 13,0 °C
temperatura topnienia -6,9 °C
gęstość cieczy 1,19 g/cm3
gęstość par względem powietrza 2,1 - cięższy od powietrza, gromadzi się nisko
rozpuszczalność w wodzie ok. 6,9 g/100 ml; powoli hydrolizuje
trwałość niestabilny - samorzutnie polimeryzuje do cyjanurchlorku

Temperatura wrzenia 13 °C oznacza, że w polskich warunkach chlorocyjan występuje przez znaczną część roku jako ciecz pod ciśnieniem albo ciecz lotna, a nie jako gaz. Gęstość par 2,1 czyni go przeciwieństwem cyjanowodoru pod względem zachowania w pomieszczeniu: gromadzi się przy podłodze, w piwnicach, kanałach i zagłębieniach terenu.

Niestabilność chemiczna jest jego zasadniczym ograniczeniem. Chlorocyjan samorzutnie trimeryzuje do cyjanurchlorku - ciała stałego pozbawionego właściwości bojowych. Proces przyspieszają: temperatura, wilgoć, zanieczyszczenia metaliczne i ślady kwasów. Materiał przechowywany bez stabilizacji traci właściwości w ciągu tygodni do miesięcy.

Zastosowanie i wytwarzanie

Chlorocyjan ma ograniczone, ale rzeczywiste zastosowania cywilne: jest półproduktem w syntezie cyjanurchlorku (herbicydy triazynowe), barwników i kauczuków syntetycznych. Skala obrotu jest o rzędy wielkości mniejsza niż przy fosgenie.

Powstaje z chloru i cyjanku - lub z chloru i cyjanowodoru. Prekursory kontrolowane:

  • cyjanek sodu - CAS 143-33-9, pozycja 1C350 poz. 45;
  • cyjanek potasu - CAS 151-50-8, pozycja 1C350 poz. 40;
  • chlor - niekontrolowany, towar masowy dostępny w każdej stacji uzdatniania wody.

Jak przy fosgenie, kontrola prekursorowa jest tu tylko częściowo skuteczna: jeden ze składników jest ogólnodostępny. Sygnałem pozostaje zestawienie soli cyjankowej z instalacją chlorową w obiekcie, którego deklarowany profil nie uzasadnia obu jednocześnie.

Chlorocyjan powstaje również niezamierzenie - przy chlorowaniu wód zawierających związki azotowe oraz przy dezynfekcji ścieków z zakładów galwanizerskich. W stężeniach śladowych jest wykrywany w wodzie wodociągowej jako uboczny produkt dezynfekcji, co nie stanowi zagrożenia, ale bywa źródłem fałszywych alarmów przy pomiarach środowiskowych.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 3, część A, poz. 3A(2) reżim deklaracyjny; produkcja przemysłowa legalna
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C450.b.2 kontrola wywozu; ostrzejsze zasady wobec państw niebędących stronami CWC
Prekursory 1C350 poz. 40 i 45 (sole cyjankowe)
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - w postaci przystosowanej do celów bojowych
Lista Wassenaar Munitions List ML7; dual-use 1C450
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 2, kod klasyfikacyjny 2TC, UN 1589 przewóz dopuszczony wyłącznie w postaci stabilizowanej

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały przy zdarzeniu

  • natychmiastowe, intensywne łzawienie i pieczenie oczu u wszystkich obecnych - objaw wcześniejszy i wyraźniejszy niż przy jakimkolwiek innym środku wykazu 3;
  • ostry, gryzący zapach o charakterze pieprznym;
  • gaz gromadzący się przy gruncie i spływający do zagłębień - odwrotnie niż cyjanowodór;
  • objawy mieszane u poszkodowanych: drażniące ze strony oczu i dróg oddechowych łącznie z ogólnoustrojowymi - splątaniem, osłabieniem, zaburzeniami rytmu serca;
  • pojemniki oznaczone UN 1589, nalepka klasy 2.3;
  • w obiekcie produkcyjnym: sole cyjankowe obok instalacji chlorowej, płuczki alkaliczne, korozja armatury.

Objawy narażenia

Faza Objawy
natychmiast intensywne łzawienie, kurcz powiek, pieczenie nosa i gardła, kaszel
minuty duszność, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, nudności
minuty do godzin objawy cyjankowe: splątanie, drgawki, zaburzenia rytmu, utrata przytomności
2 - 24 h opóźniony toksyczny obrzęk płuc - jak przy fosgenie

Dwoistość obrazu ma bezpośrednie znaczenie dla postępowania. Poszkodowany może wyjść z fazy cyjankowej po podaniu odtrutki, a mimo to rozwinąć obrzęk płuc kilkanaście godzin później. Wypisanie takiej osoby po ustąpieniu objawów wczesnych jest błędem - obowiązuje obserwacja co najmniej dobową, jak przy fosgenie.

Postępowanie i odtrutki

Odtrutki cyjankowe działają na składową ogólnoustrojową: hydroksykobalamina jako lek pierwszego wyboru, ewentualnie tiosiarczan sodu. Na składową płucną nie ma odtrutki - stosuje się tlenoterapię, leczenie objawowe obrzęku i bezwzględny spoczynek.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • aparat izolujący; pochłaniacz filtracyjny może nie chronić - chlorocyjan słabo wiąże się z niemodyfikowanym węglem aktywnym, a starsze typy pochłaniaczy były wobec niego nieskuteczne z założenia;
  • przeszukiwanie z uwzględnieniem gromadzenia się przy podłodze;
  • ochrona oczu obowiązkowa niezależnie od stężenia - działanie drażniące występuje przy stężeniach bardzo niskich;
  • pamiętać o opóźnionym obrzęku płuc u własnych funkcjonariuszy narażonych mimo sprzętu.

Wykrywanie

Rurki wskaźnikowe na cyjanki i na gazy drażniące; detektory fotojonizacyjne. Analiza laboratoryjna GC-MS. W materiale biologicznym oznacza się cyjanki i tiocyjaniany, tak jak przy cyjanowodorze - wynik nie odróżnia jednak chlorocyjanu od cyjanowodoru, a rozstrzyga dopiero wykrycie chlorocyjanu albo cyjanurchlorku w próbce środowiskowej.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał prawidłowy

  • chlorocyjan stabilizowany - z dodatkiem hamującym trimeryzację; obecność stabilizatora jest cechą wyrobu profesjonalnego i warunkiem dopuszczenia do przewozu;
  • klarowna, bezbarwna ciecz albo gaz skroplony w opakowaniu ciśnieniowym z atestem;
  • brak osadu i zawiesiny;
  • oznakowanie zgodne z ADR, dokumentacja zgodna ze stanem faktycznym, odbiorca prowadzący instalację syntezy cyjanurchlorku albo barwników.

Materiał niepełnowartościowy - wskaźniki degradacji

  • biały lub żółtawy osad krystaliczny w pojemniku - to cyjanurchlorek, produkt trimeryzacji; jego obecność świadczy o zaawansowanym rozkładzie i odpowiadającym mu spadku zawartości substancji czynnej;
  • zmętnienie i zżółknięcie cieczy;
  • wzrost ciśnienia w pojemniku albo jego zniekształcenie - trimeryzacja jest egzotermiczna;
  • brak stabilizatora stwierdzony analitycznie;
  • obecność wody - hydroliza do kwasu cyjanowego i chlorowodoru.

Ocena praktyczna dla funkcjonariusza. Chlorocyjan jest wśród bojowych środków trujących wyjątkowo podatny na samorzutną utratę właściwości. Ujawniony materiał wytworzony samodzielnie i przechowywany bez stabilizacji dłużej niż kilka tygodni jest z dużym prawdopodobieństwem w znacznym stopniu przetrimeryzowany. Nie oznacza to jednak, że jest bezpieczny - resztkowa zawartość chlorocyjanu wystarcza do ciężkiego zatrucia w pomieszczeniu zamkniętym, a sam cyjanurchlorek jest substancją żrącą i drażniącą.

Znaczenie prawne. Materiał w znacznym stopniu przetrimeryzowany, niezdolny do wywołania zamierzonego skutku, objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k. Przy chlorocyjanie konstrukcja ta ma zastosowanie szczególnie często, ponieważ sprawca działający bez zaplecza technologicznego zwykle nie zapewnia stabilizacji, a więc materiał ulega rozkładowi jeszcze przed zamierzonym użyciem. Odrębnie pozostaje odpowiedzialność za wytworzenie i przechowywanie substancji wykazu 3 CWC bez zezwoleń oraz za gromadzenie soli cyjankowych.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób przez rozprzestrzenianie się substancji trujących lub duszących od roku do lat 10
art. 164 § 1 k.k. sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia od 6 miesięcy do lat 8
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał przetrimeryzowany, nienadający się do wywołania skutku jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 3 część A pozycja 2.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycje 1C450.b.2 oraz 1C350 poz. 40 i 45.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 164, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), klasa 2, UN 1589.